Bjeshkët e Nemuna

Ka një masiv në veri të botës shqiptare që tre shtete e ndajnë në letër, por që një popull i vetëm e ka njohur gjithmonë si shtëpi. Bjeshkët e Nemuna — Alpet Shqiptare — janë vargu më jugor i Alpeve Dinarike, një det gurësh gëlqerorë ku maja e Jezercës ngrihet 2.694 metra mbi det, më e larta e gjithë Dinarideve. Kufiri i vitit 1913 e preu masivin mes Shqipërisë, Malit të Zi dhe Kosovës; bjeshka, kullota, kënga dhe Kanuni nuk e njohën kurrë atë vijë. Ky është portreti i një gjeografie që u bë komb.

Vendi: një masiv që s'e njeh kufirin

Bjeshkët e Nemuna shtrihen mbi 3.500 kilometra katrorë, nga afërsia e Liqenit të Shkodrës drejt verilindjes, dhe përbëjnë nën-vargun më jugor të Alpeve Dinarike. Janë një botë karsti — gëlqeror e dolomit të tretur nga uji ndër shekuj — me nëntëmbëdhjetë maja mbi 2.400 metra dhe me sistemin karstik ndër më të gjerët e Evropës: shpella, gropa, e forma gurësh që duken të gdhendura nga një dorë e egër. Maja e Jezercës, 2.694 metra, është kulmi jo vetëm i masivit por i tërë vargut dinarik dhe ndër majat më të larta të Shqipërisë.

Në lartësitë mbi 1.900 metra ende gjallojnë akullnaja të vogla — katër prej tyre u dokumentuan shkencërisht më 2009 në pjesën shqiptare, ndër më jugoret e Evropës. Poshtë tyre shtrihen rreth njëzet liqene akullnajore alpine, ku grupi i Bunit të Jezercës numëron gjashtë sy uji të kthjellët. Nga këto lartësi lindin Valbona, Cemi, Lumi i Drinit e degë të Limit dhe Tarës; në anën kosovare, Gryka e Rugovës çahet 25 kilometra e thellë deri në një mijë metra. Është një ujëmbledhës që ushqen tri shtete njëherësh.

Emri: "të nemura" apo "të bekuara"?

Emri që mban masivi në shumë harta — "të mallkuara", Prokletije në sllavisht, Accursed Mountains në anglisht — vjen nga legjendat e udhëtarëve: djalli që arratiset nga ferri dhe i gdhend këto karste brenda një dite, ose gruaja që i mallkon nën një diell pa pikë uji. Por malësorët që i banojnë i quajnë njëherësh edhe Bjeshkët e Bekuara. Kjo dyzim — të nemura për të huajin që kalon, të bekuara për atë që i ka shtëpi — përmbledh gjithë raportin e maleve me njeriun: një azil i ashpër që të mbron pikërisht ngaqë të tjerët nuk guxojnë të hyjnë.

Bjeshka: ekonomia që lidh malet

Vetë fjala bjeshkë nuk emërton thjesht malin, por kullotën e lartë verore — dhe me të, një mënyrë jetese. Blegtoria transhumante e Malësisë e ngjiste tufën nga fshati në bjeshkë me ardhjen e verës dhe e zbriste në vjeshtë; familjet ndanin kullotat sipas së drejtës dokësore, jo sipas kufijve shtetërorë. Kjo lëvizje sezonale endte një rrjet ekonomik e njerëzor mbi tërë masivin: fise nga anë të ndryshme takoheshin në të njëjtat bjeshkë, martoheshin mes tyre, ndanin ujin dhe rregullat. Mali nuk i ndante — i lidhte.

Fiset: rrjeti i Malësisë

Shpatet e Bjeshkëve të Nemuna janë atdheu i fiseve historike të Malësisë: Hoti, Gruda, Kelmendi, Kastrati, Shkreli, Shala, Shoshi, Nikaj-Mërturi, Krasniqja, Gashi e Rugova. Secili fis mbante trevën e vet dhe bajrakun e vet — njësinë e alteare politiko-ushtarake që e vinte krahinën nën një flamur të vetëm — por të gjithë i bashkonte i njëjti masiv, i njëjti Kanun dhe e njëjta gjuhë. Kelmendi, fisi katolik i grykës që sot ndahet mes rrethit të Tropojës dhe Gusisë matanë kufirit malazez, është shembulli i qartë: një fis i vetëm, dy shtete. Ky rrjet fisesh — jo shteti, por i lidhur me gjak, besë e kullotë — ishte forma politike e vërtetë e maleve para se hartat moderne ta copëtonin.

Kodi: Kanun, besë e kreshnikë

Aty ku shteti nuk hyri, hyri ligji i pashkruar. Kanuni — kodifikuar më vonë prej françeskanit Shtjefën Gjeçovi nga goja e maleve — rregullonte gjakun, mikpritjen e vetëmbrojtjen, dhe mbi të gjitha besën: fjalën e dhënë që vlente më shumë se jeta. Nga kjo botë lindi edhe burrnesha, gruaja që betohej për virgjëri e merrte të drejtat e burrit, dhe Këngët e Kreshnikëve, epika gojore me lahutë që i këndonte trimat në kufi. Kur Gjergj Fishta shkroi Lahutën e Malcís, ai nuk shpiku asgjë: e ktheu në varg poeziinë që bjeshka e mbante gjallë me shekuj. Ky ishte kodi binder i një populli pa shtet — gjuha, besa, Kanuni, kënga.

Kufiri i 1913-ës: një popull i ndarë

Kur Konferenca e Londrës vizatoi kufijtë e shtetit të ri shqiptar në 1912–1913, vija kaloi mespërmes masivit dhe mespërmes fiseve. Hoti e Gruda mbetën në Mal të Zi; Kelmendi u nda; treva të Rugovës e të Gjakovës u caktuan sipas interesave të Fuqive të Mëdha, jo sipas njerëzve që i banonin. I njëjti fis u gjend papritur me dy shtetësi, kullota e njëjtë me dy kufij. Masivi mbeti dëshmitari i heshtur i një ndarjeje që malësorët nuk e zgjodhën kurrë — kujtesa gjeografike e një kombi që kufijtë e prenë por nuk e shuan.

Sot: tre parqe, një masiv

Sot i njëjti varg mbrohet nga tri shtete veç e veç. Në Shqipëri, Parku i Thethit (1966) dhe ai i Luginës së Valbonës (1996) u bashkuan më 2022 në Parkun Kombëtar të Alpeve të Shqipërisë, rreth 86.000 hektarë. Mali i Zi shpalli Parkun Kombëtar të Prokletijes më 2009 (rreth 16.000 hektarë), dhe Kosova Parkun Kombëtar "Bjeshkët e Nemuna" më 2012 (rreth 50.000 hektarë). Shtegu "Majat e Ballkanit", 192 kilometra, i lidh të tria vendet në një unazë të vetme ecjeje — turistët sot e kalojnë kufirin në këmbë atje ku dikur e kalonte vetëm tufa. Tri parqe, tri flamurë, një masiv i vetëm: gjeografia e mban ende të bashkuar atë që historia e ndau.