Tribunali i Hagës

Më 25 maj 1993, në mes të një lufte që po e gjakoste ish-Jugosllavinë, Këshilli i Sigurimit i OKB-së krijoi gjykatën e parë ndërkombëtare për krime lufte që nga Nurembergu. Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë — i njohur thjesht si Tribunali i Hagës — u bë vendi ku rrëfimi gojor i të mbijetuarve, emrat e të vrarëve dhe varret masive u kthyen në fakt juridik. Për shqiptarët e Kosovës, ai ishte institucioni ku denoncimi i tyre, i mohuar për një dekadë, më në fund hyri në regjistrin e pashlyeshëm të së drejtës ndërkombëtare.

Çfarë ishte Tribunali i Hagës

Tribunali (në anglisht ICTY) u themelua me Rezolutën 827 të Këshillit të Sigurimit, më 25 maj 1993, me seli në Hagë të Holandës. Ai kishte juridiksion mbi shkeljet e rënda të së drejtës ndërkombëtare humanitare të kryera në territorin e ish-Jugosllavisë që nga viti 1991: shkeljet e rënda të Konventave të Gjenevës, krimet kundër njerëzimit, gjenocidin dhe krimet e luftës. Ishte gjykata e parë e këtij lloji që nga proceset e Nurembergut e Tokios — një precedent që do të hapte rrugën edhe për Gjykatën Penale Ndërkombëtare. Gjatë jetës së tij akuzoi 161 persona dhe e mbylli mandatin më 31 dhjetor 2017, duke ia kaluar funksionet e mbetura Mekanizmit Ndërkombëtar të Mbetur (IRMCT).

Kosova në bankën e të akuzuarve

Aktakuzat për Kosovën erdhën ndërsa lufta ende vazhdonte. Më 27 maj 1999, në kulmin e fushatës ajrore të NATO-s, Tribunali akuzoi Slobodan Millosheviqin — kryetar në detyrë i Republikës Federale të Jugosllavisë. Ishte hera e parë në histori që një kryetar shteti në detyrë akuzohej nga një gjykatë ndërkombëtare. Millosheviqi u dorëzua në Hagë më 28 qershor 2001; gjyqi nisi më 12 shkurt 2002 dhe zgjati katër vjet, derisa ai vdiq në qelinë e tij më 11 mars 2006, përpara një vendimi përfundimtar.

Procesi vendimtar për Kosovën ishte ai kundër gjashtë zyrtarëve të lartë politikë, ushtarakë e policorë të Beogradit. Me aktgjykimin e 26 shkurtit 2009, Tribunali dënoi pesë prej tyre — mes të cilëve Nikolla Shainoviq, Nebojsha Pavkoviq, Vlladimir Lazareviq e Sreten Lukiq — për krime kundër njerëzimit: dëbim, transferim të dhunshëm, vrasje e persekutim të shqiptarëve të Kosovës. Më vonë, aktgjykimi kundër Vlastimir Gjorgjeviqit dokumentoi se si trupat e të vrarëve ishin transferuar fshehurazi nga Kosova drejt varreve masive pranë Beogradit, te Batajnica — përpjekja për ta fshirë vetë provën.

Masakrat që u bënë aktakuzë

Vendet ku u shkel besa ndaj jetës hynë një nga një në regjistrin gjyqësor. Reçaku, ku vrasja e dyzet e ca fshatarëve më 15 janar 1999 u bë kthesa që e zgjoi botën, përmendej në aktakuzat kryesore. Krusha e Vogël dhe Meja — ku trupat u zhdukën drejt Batajnicës — u bënë pjesë e të njëjtit varg provash. Ajo që për dekada ishte mohuar si "propagandë", u vërtetua me dëshmi, ekzaminime mjeko-ligjore dhe vendime gjykate.

Drejtësia që gjykoi në të dyja anët

Tribunali nuk gjykoi vetëm një palë. Ai ngriti aktakuza edhe ndaj disa udhëheqësve të UÇK-së — mes tyre Fatmir Limaj e Ramush Haradinaj — të cilët, pas proceseve të gjata, u liruan nga akuzat. Pikërisht kjo dyanshmëri është ajo që i jep peshë regjistrit: dënimet për krimet e mëdha sistematike ndaj popullsisë civile shqiptare nuk u vendosën nga një palë e interesuar, por nga një gjykatë që gjykoi gjithkënd në bazë të provave. Mbetet parimi i prezumimit të pafajësisë për këdo deri në vendim të formës së prerë; mbetet po ashtu i pashlyeshëm fakti i vërtetuar i një fushate të organizuar dëbimi e vrasjeje.

Kodi i kujtesës si provë

Rrjeti shqiptar e ka mbajtur gjithmonë kujtesën përmes fjalës — rrëfimit, emrit, dëshmisë gojore të kaluar nga njëri brez te tjetri. Tribunali i Hagës ishte vendi ku ky kod — i pashkruar, i mbajtur gjallë me besë ndaj të vdekurve — u përkthye në gjuhën e ligjit ndërkombëtar. Emrat e mbledhur me durim te Libri i Kujtesës dhe dëshmitë e të mbijetuarve nuk mbetën më kujtim privat: ata u bënë regjistër zyrtar i njerëzimit. Ky është kuptimi i thellë i Hagës për Kosovën — jo hakmarrja, por njohja: e drejta për ta pasur historinë e vërtetë të shkruar dhe të pranuar.

Burimet

Mbështetur në regjistrin e vetë Tribunalit (ICTY) — Rezoluta 827 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së (1993), aktakuza ndaj Slobodan Millosheviqit (1999) dhe aktgjykimet në çështjet Millutinoviq dhe të tjerët (2009) e Gjorgjeviq (2011) — si dhe në dokumentimin e Human Rights Watch dhe OSBE-së për krimet në Kosovë 1998–99 dhe te Libri i Kujtesës së Kosovës. Kjo faqe nuk citon burime që mohojnë krimet e vërtetuara gjyqësisht.