Rahoveci

Rahoveci është qyteti i rrushit në pjesën jugore të Rrafshit të Dukagjinit: për shekuj me radhë zona kryesore e verës në Kosovë, kasaba osmane me sahat, teqe e kulla guri, dhe vendi ku lufta e viteve 1998–1999 la disa nga plagët e saj më të thella. Në korrik 1998 këtu UÇK-ja mori për herë të parë, qoftë edhe për pak ditë, një qytet të madh; në mars 1999 fshatrat e komunës u bënë emra masakrash. Sipas regjistrimit të vitit 2024 të Agjencisë së Statistikave të Kosovës, komuna ka 41.799 banorë.

Pse ka rëndësi

• Rahoveci ka qenë për shekuj zona kryesore e verës në Kosovë; në Jugosllavinë socialiste kantina shtetërore e qytetit kishte kapacitet rreth 50 milionë litra, dhe vera e saj shkonte me tren drejt Gjermanisë.
• Në mes të korrikut 1998 Rahoveci u bë qyteti i parë i madh që UÇK-ja arriti ta merrte, ndonëse vetëm për disa ditë; beteja la të vrarë e të zhdukur civilë shqiptarë e serbë.
• Më 25–31 mars 1999 forcat serbe vranë qindra burra shqiptarë në Bellacërkë, Celinë, Krushë të Madhe e Pastasellë, krime që Human Rights Watch dhe ekspertët e Tribunalit të Hagës i dokumentuan.

Gradishtat, banjat romake dhe hardhia

Komuna e Rahovecit shtrihet në pjesën qendrore e jugore të Rrafshit të Dukagjinit, në kodrat mbi Drinin e Bardhë, dhe toka e saj u banua shumë para se të kishte qytet. Mbi majën e Zatriqit, në 1.039 metra lartësi, Ministria e Kulturës e Kosovës mbron rrënojat e një vendbanimi të fortifikuar që nga epoka e hekurit, të banuar dendur sidomos në antikitetin e vonë e në mesjetën e hershme; qeramika e gjetur aty i përket epokës së hekurit, periudhës helenistike, antikitetit të vonë dhe mesjetës. Në Çifllak, buzë Drinit të Bardhë, hulumtimet e fillimit të këtij mijëvjeçari zbuluan një kompleks të madh banjash romake me pishinë, monedha, enë qelqi e terra sigillata të importuar, të shekujve II–IV pas Krishtit. Një gur varri romak me mbishkrim latin ruhet sot në oborrin e Teqesë së Madhe të qytetit.

Edhe hardhia ka moshë të lashtë. Raporti i përgatitur për USAID-in më 2006 mbi verën kosovare e nis historinë e saj me faktin se rrushi kultivohet dhe vera bëhet në Kosovë prej mbi dy mijë vjetësh, në një klimë me më shumë se dyqind ditë me diell në vit. Rahoveci, shkruante BBC-ja më 2011, ka qenë për shekuj zona kryesore e verës në Kosovë.

Kasabaja osmane: sahati, teqetë dhe kullat

Qendra e vjetër osmane e qytetit, ku uji i burimit të Vrellës ende rrjedh me rënie të lirë në çezmën e teqesë, i ka monumentet e saj të datuara. Teqeja e Madhe e tarikatit halveti u ndërtua, sipas regjistrit shtetëror të trashëgimisë kulturore, më 1145 të hixhrit, pra më 1732, nga shejh Sylejman Baba Rahoveci, i cili vdiq më 1771; kompleksi ka dy tyrbe, një semahane me mihrab të veshur me pllaka qeramike dhe një bibliotekë me libra e dorëshkrime të vjetra. Gjashtë dekada më vonë, më 1792 sipas mbishkrimit osman mbi portë, Mahmud Pashë Rrotulli ngriti në lagjen Gradina Sahat Kullën, pikën më të lartë të siluetës së qytetit; mekanizmi i orës, i shënuar me vitin 1793, ruhet sot në Muzeun e Rahovecit. I njëjti pasha la ndërtime edhe në Prizren, në Mamushë e në Budakovë, dhe atij i atribuohet kulla që mban emrin e tij në Opterushë, e cila në shekullin XIX shërbente si ndërtesë administrative për fshatrat përreth.

Rahoveci mbeti qytet dervishësh edhe në shekullin XX. Robert Elsie shënon se në fillim të viteve 1980 aty vepronte ende një teqe e tarikatit rifai, krahas atyre të Shkupit, Gjakovës, Prizrenit, Pejës e Mitrovicës.

Sheh Mala dhe e folmja e Rahovecit

Në fund të shekullit XIX një teqe e Rahovecit u bë edhe shkollë e shqipes. Më 1887 Sheh Abdyl Maliq Efendi Hilmiu, të cilin populli e thërriste Sheh Mala, themeloi në pjesën perëndimore të qytetit të vjetër teqenë e tarikatit melami. Sipas regjistrit të trashëgimisë, krahas predikimit kjo teqe pati rol të rëndësishëm në arsimimin e të rinjve në gjuhën shqipe, dhe Sheh Mala la pas divane me vjersha shqip të shkruara me alfabet arab, si dhe përkthime librash fetarë nga arabishtja në shqip, në traditën e gjatë të bejtexhinjve. Ndërtesa e vjetër prej qerpiçi u rrënua më 1974, dhe pas vdekjes së shehut të fundit në vitet '90 veprimtaria e teqesë po shuhet.

Rahoveci ruajti edhe një të folme të veçantë, një përzierje e shqipes me elemente serbe e bullgare. Origjina e saj mbetet e diskutuar. Udhëtari austriak Joseph Müller, në shekullin XIX, e lidhte me familje shqiptare me prejardhje nga Shkodra, Prizreni e Vushtrria, që kishin jetuar rreth Kraljevës e Valjevës në Serbinë qendrore dhe u vendosën në Rahovec pas kryengritjes serbe të viteve 1804–1813. Akademiku Mark Krasniqi e shpjegonte me ekonominë e verës: shqiptarët e kultivonin rrushin, ndërsa vera e rakia, deri në vitet '90, prodhoheshin pothuajse vetëm nga serbët, dhe tregu krijoi gjuhën e vet të përbashkët. Asnjëra prej këtyre shpjegimeve nuk pranohet nga të gjithë. Balkan Insight shkruante më 2010 se e folmja po zhdukej shpejt, nën trysninë e puristëve të gjuhës, të emigrimit dhe të ndjenjave antiserbe pas luftës.

Vera e Rahovecit: kantina shtetërore dhe tregu gjerman

Në Jugosllavinë socialiste vera e Rahovecit u bë industri. Sipas raportit të USAID-it, prodhimi në shkallë të madhe nisi në vitet 1970 me vendim shtetëror, për të nxjerrë verë të lirë kryesisht për tregun gjerman dhe për të sjellë valutë. Katër kantinat shtetërore të Kosovës ishin më shumë fabrika vere sesa verari, dhe vetëm ajo e Rahovecit kishte kapacitet rreth 50 milionë litra, ndonëse nuk punoi kurrë me kapacitet të plotë. Vera dërgohej me tren, në sasi të mëdha, në Gjermani, me më pak se një markë për litër; eksporti i Kosovës arriti kulmin më 1989, me 40 milionë litra. Konsulentja Angela Muir i tha BBC-së se deri në vitet 1980 Kosova kishte fituar prej kohësh emër të mirë, sidomos për pinot noir-in, dhe se deri në vitet '90 kishte një lidhje të qëndrueshme me një markë shumë të madhe gjermane.

Në vitet '90, pas heqjes së autonomisë dhe me shpërbërjen e Jugosllavisë, politika serbe ndaj kësaj industrie mori, sipas raportit, ton nacionalist: drejtuesit e punonjësit shqiptarë të kantinave shtetërore u përzunë dhe në vend të tyre u vunë mbikëqyrës serbë. Me humbjen e dijes e të tregjeve, industria e verës ngeci pikërisht kur tregu botëror i verës po lulëzonte.

Korriku i 1998-s: qyteti i parë i madh që mori UÇK-ja

Në verën e vitit 1998 Rahoveci ishte nyja e rrugës që furnizonte Malishevën, ku UÇK-ja kishte shtabin e përkohshëm. Sipas OSBE-së, më 17 korrik 1998 UÇK-ja arriti ta marrë qytetin, i pari qytet i madh që kontrolloi, por policia hyri sërish dhe e rimori deri më 21 korrik; Human Rights Watch e vendos fillimin e sulmit më 19 korrik. Luftimet qenë të ashpra: shtëpi u shkatërruan, disa banorë që kishin mbetur u vranë, dhe më 28 korrik forcat serbe morën edhe Malishevën. Policia serbe deklaroi se pas luftimeve në Rahovec kishte arrestuar 223 shqiptarë të dyshuar për terrorizëm, nga të cilët mbajti 26.

Historia e atyre ditëve ka edhe anën tjetër. Human Rights Watch dokumentoi se gjatë sulmit UÇK-ja mori rreth 85 serbë; 35 prej tyre, mes të cilëve shtatë murgj, një murgeshë dhe të moshuar të strehuar në manastirin e Zoqishtës, iu dorëzuan Kryqit të Kuq më 22 korrik, ndërsa në gusht 1998 të paktën 40 veta ende mungonin. OSBE-ja, që nisi punën në Rahovec në dhjetor 1998, gjeti një qytet të mbushur me frikë: vrasje e rrëmbime hakmarrjeje nga të dyja anët, shqiptarë të rrëmbyer nga UÇK-ja si bashkëpunëtorë të dyshuar, dhe shumë burra shqiptarë të arrestuar e të akuzuar nga autoritetet serbe për terrorizëm. Nga 26 nëntori 1998, me nismën e familjeve të të rrëmbyerve, banorë serbë e shqiptarë protestonin bashkë një orë në ditë në qytet.

Marsi i 1999-s: Bellacërka, Krusha, Celina, Pastasella

Pas largimit të vëzhguesve të OSBE-së më 20 mars 1999 dhe nisjes së bombardimeve të NATO-s më 24 mars, fshatrat e Rahovecit ishin ndër vendet e para ku goditën forcat serbe. Human Rights Watch shpjegon pse: fshatrat përgjatë rrugës Prizren–Gjakovë shtriheshin në brezin kufitar me Shqipërinë që Beogradi donte ta pastronte, rruga ishte jetike për lëvizjen e trupave, fshatra si Krusha e Madhe njiheshin për mbështetjen ndaj UÇK-së, dhe zona kishte tokën më pjellore të Kosovës e banorë relativisht të pasur. Mes 24 e 26 marsit, pa ndonjë qëndresë të raportuar nga UÇK-ja, policia dhe paramilitarët ekzekutuan qindra burra.

Në Bellacërkë, një fshat me rreth 3.000 banorë, forcat hynë rreth orës tre të mëngjesit të 25 marsit. Një grup burrash i kapur pranë urës së hekurudhës, buzë një përroi afër Drinit të Bardhë, u kontrollua i zhveshur deri në brez, pastaj u urdhërua të hynte në ujë me shpinë nga policët dhe u pushkatua; ekspertët mjekoligjorë të Tribunalit të Hagës zhvarrosën më pas aty 77 trupa. Në Celinë më shumë se 65 veta u vranë gjatë tri ditëve, 22 prej tyre nga një familje e vetme, dhe ekipet e Tribunalit zhvarrosën 69 trupa. Në Krushën e Madhe dhe në Krushën e Vogël fqinje, përtej kufirit komunal në Prizren, forcat serbe hynë më 25–26 mars dhe vranë qindra burra e djem; historia e tyre rrëfehet te Masakra e Krushës. Vrasjet në Bellacërkë dhe në Krushë të Madhe u përfshinë në aktakuzën e parë të Tribunalit kundër Sllobodan Millosheviqit dhe katër zyrtarëve të tjerë të lartë.

Më 31 mars erdhi radha e Pastasellës, një fshat i vogël pranë qytetit. Sipas Human Rights Watch, forca serbe, mes tyre paramilitarë, sulmuan me tanke, artileri e mortaja, ndërsa mbi dy mijë njerëz nga fshatrat përreth ishin strehuar në një fushë poshtë fshatit. Gratë e fëmijët u dëbuan, burrat u grabitën dhe u pushkatuan në grupe buzë një përroske: u vranë 106 burra shqiptarë, shumica mbi 55 vjeç, sepse të rinjtë kishin ikur në mal, dhe mbijetuan trembëdhjetë. Rreth 24 prillit, pasi NATO-ja kishte publikuar fotografi ajrore të varreve, trupat u zhvarrosën dhe u morën me kamionë.

Në vetë qytetin e Rahovecit, shënon OSBE-ja, vrasjet qenë më shumë individuale se masive, dhe dhuna mori sidomos formën e dëbimit: banorët u urdhëruan të largoheshin, nganjëherë brenda 15–30 minutave, iu kërkuan çelësat e makinave, dhe njerëzit u nisën me autobusë e kamionë nëpër Prizren e Zhur drejt kufirit, ku shumë u detyruan të ecnin në këmbë kilometrat e fundit deri në Shqipëri, si pjesë e dëbimit masiv të atij viti. Human Rights Watch shënon se shqiptarët e komunës njohën mes forcave që kryen ekzekutimet edhe fshatarë serbë nga Hoça e Madhe.

Rahoveci sot

Pas luftës Rahoveci u kthye te hardhia, por jo te përmasat e dikurshme. Raporti i USAID-it i vitit 2006 shënonte se në Rahovec, sipas vlerësimeve vendore, 40 për qind e banorëve merreshin me industrinë e verës, prandaj rënia e saj qe aty katastrofike; të dhënat që ai përmbledh për vitet 2003–2004 numëronin në vreshtarinë dhe verarinë e Rahovecit 3.242 të punësuar, 555 në sektorin publik e 2.687 në atë privat, nga 5.380 në gjithë Kosovën. Kantinat shtetërore u privatizuan, mes tyre Stone Castle në Rahovec, të cilën BBC-ja më 2011 e përshkruante si kantinën më të madhe të Kosovës: po eksportonte sërish verë me shumicë në Gjermani dhe po provonte tregun amerikan përmes diasporës.

Regjistrimi i vitit 2024 i Agjencisë së Statistikave të Kosovës numëroi në komunën e Rahovecit 41.799 banorë: 40.491 shqiptarë, 582 serbë, 323 ashkalinj, 255 egjiptianë, 108 romë dhe pak të tjerë. Serbët e komunës, siç shënonte Human Rights Watch pas luftës, u përqendruan në Hoçë të Madhe, fshat që komuna, bashkë me manastirin e Zoqishtës, e rendit ndër dy zonat e saj me mbrojtje të veçantë. Sahat Kulla e Mahmud Pashës u restaurua më 2009–2010 dhe mori një orë të re. Rrushi mbeti; ndryshuan duart që e vjelin dhe tregjet ku shkon vera.