Azem Shkreli: poeti i gurit nga Rugova që i dha Kosovës edhe kinemanë

Nga fshati Shkrel në grykën e Rugovës, mbi Pejë, doli një nga zërat më të veçantë të poezisë moderne shqipe: Azem Shkreli. Poezia e tij nuk ishte e larë me fjalë — ishte e latuar. E shkurtër, e ashpër dhe e përmbajtur si karakteri i malësorit, ajo mbarti në letërsi etikën e bjeshkës: heshtjen, qëndresën dhe besën.

Pse ka rëndësi

• Azem Shkreli lindi më 1938 në fshatin Shkrel të grykës së Rugovës, mbi Pejë, dhe poezia e tij mbarti në letërsi etikën e bjeshkës: heshtjen, qëndresën dhe besën.
• Vargjet e tij — të krahasuara me 'fjalë prej guri', të pakta dhe të pathyeshme — e bënë një nga emrat qendrorë të brezit që ngriti poezinë kosovare ndërsa letërsia e Kosovës po ndërtonte institucionet e vetat.
• Për vite me radhë drejtoi Kosovafilmin, ndërmarrjen shtetërore të filmit, në kohën kur kinemaja shqiptare e Kosovës sapo hidhte hapat e parë; ndërroi jetë më 1997, në prag të luftës.

Shkreli lindi më 10 shkurt 1938 në fshatin Shkrel të Rugovës dhe u rrit në botën e malësisë së Rugovës, ku fjala matej me kursim dhe nderi peshohej më shumë se jeta. Kjo botë u bë lënda e tij: vargjet e tij shpesh krahasohen me 'fjalë prej guri' — të pakta, të forta, të pathyeshme. Ai shkroi për malin, për vdekjen, për kohën e keqe dhe për njeriun që qëndron drejt edhe kur gjithçka rreth tij bie.

Zëri poetik

Në letërsinë shqipe të Kosovës, e cila po ndërtonte institucionet e veta pas luftës — revistat, botimet, akademinë — Shkreli u bë një nga emrat qendrorë të brezit që e ngriti poezinë kosovare në lartësi evropiane. Ai botoi në ekosistemin letrar që figura si Esad Mekuli e kishin themeluar, dhe u bë vetë një pikë referimi për poetët më të rinj. Zëri i tij lapidar — ku një varg i vetëm mban peshën e një poeme — mbetet i pangatërrueshëm.

Njeriu i kinemasë

Por Shkreli nuk ishte vetëm poet i vetmuar. Nga viti 1960 deri më 1975 drejtoi teatrin krahinor në Prishtinë; më 1975 themeloi Kosovafilmin, ndërmarrjen shtetërore të filmit në Kosovë, dhe e drejtoi atë deri më 1991, kur u largua nga posti prej administratës serbe. Kinemaja shqiptare e Kosovës sapo po hidhte hapat e parë. Në atë post, ai ndihmoi që tregimet, historia dhe fytyra e Kosovës të gjenin ekranin — një akt kulture po aq themelor sa vargu. Të udhëheqësh një kinema kombëtare në formim do të thoshte t'i jepje një populli të drejtën të shihte veten të treguar.

Azem Shkreli ndërroi jetë më 24 maj 1997, në aeroportin e Prishtinës, sapo ishte kthyer nga Gjermania — në prag të luftës që do ta përfshinte Kosovën. Nuk e pa lirinë, por vepra e tij — poezia prej guri dhe filmat që ndihmoi të bëheshin — mbeti pjesë e themelit mbi të cilin Kosova ndërtoi identitetin e vet kulturor.

Poeti dhe institucioni

Shkreli tregon se kultura kombëtare nuk ndërtohet vetëm me talent, por edhe me punë institucionale: dikush duhet të shkruajë vargun, po ashtu dikush duhet të drejtojë kinemanë ku populli sheh veten. Ai bëri të dyja. Prandaj kujtohet njëkohësisht si poet i madh dhe si ndërtues i heshtur i një kulture — malësori që solli gurin në letërsi dhe dritën në ekran.

Burimet: Robert Elsie, «Azem Shkreli», Albanian Literature; Robert Elsie & Janice Mathie-Heck, «Në Bjeshkët e Rugovës: një retrospektivë mbi poezinë e Azem Shkrelit» (2010, PDF); «Azem Shkreli», Wikipedia (anglisht).