Azem Shkreli: poeti i gurit nga Rugova që i dha Kosovës edhe kinemanë
Nga bjeshkët e Rugovës doli një zë poetik i shkurtër e i fortë si guri i malit — dhe njeriu që, në krye të Kosovafilmit, ndihmoi të lindte kinemaja shqiptare e Kosovës.
Nga fshati Shkrel në grykën e Rugovës, mbi Pejë, doli një nga zërat më të veçantë të poezisë moderne shqipe: Azem Shkreli. Poezia e tij nuk ishte e larë me fjalë — ishte e latuar. E shkurtër, e ashpër dhe e përmbajtur si karakteri i malësorit, ajo mbarti në letërsi etikën e bjeshkës: heshtjen, qëndresën dhe besën.
Shkreli lindi më 1938 dhe u rrit në botën e malësisë së Rugovës, ku fjala matej me kursim dhe nderi peshohej më shumë se jeta. Kjo botë u bë lënda e tij: vargjet e tij shpesh krahasohen me 'fjalë prej guri' — të pakta, të forta, të pathyeshme. Ai shkroi për malin, për vdekjen, për kohën e keqe dhe për njeriun që qëndron drejt edhe kur gjithçka rreth tij bie.
Zëri poetik
Në letërsinë shqipe të Kosovës, e cila po ndërtonte institucionet e veta pas luftës — revistat, botimet, akademinë — Shkreli u bë një nga emrat qendrorë të brezit që e ngriti poezinë kosovare në lartësi evropiane. Ai botoi në ekosistemin letrar që figura si Esat Mekuli e kishin themeluar, dhe u bë vetë një pikë referimi për poetët më të rinj. Zëri i tij lapidar — ku një varg i vetëm mban peshën e një poeme — mbetet i pangatërrueshëm.
Njeriu i kinemasë
Por Shkreli nuk ishte vetëm poet i vetmuar. Për vite me radhë ai drejtoi Kosovafilmin, ndërmarrjen shtetërore të filmit në Kosovë, në kohën kur kinemaja shqiptare e Kosovës sapo po hidhte hapat e parë. Në atë post, ai ndihmoi që tregimet, historia dhe fytyra e Kosovës të gjenin ekranin — një akt kulture po aq themelor sa vargu. Të udhëheqësh një kinema kombëtare në formim do të thoshte t'i jepje një populli të drejtën të shihte veten të treguar.
Azem Shkreli ndërroi jetë më 1997, në prag të luftës që do ta përfshinte Kosovën. Nuk e pa lirinë, por vepra e tij — poezia prej guri dhe filmat që ndihmoi të bëheshin — mbeti pjesë e themelit mbi të cilin Kosova ndërtoi identitetin e vet kulturor.
Pse ka rëndësi
Shkreli tregon se kultura kombëtare nuk ndërtohet vetëm me talent, por edhe me punë institucionale: dikush duhet të shkruajë vargun, po ashtu dikush duhet të drejtojë kinemanë ku populli sheh veten. Ai bëri të dyja. Prandaj kujtohet njëkohësisht si poet i madh dhe si ndërtues i heshtur i një kulture — malësori që solli gurin në letërsi dhe dritën në ekran.
Burimet: historitë e letërsisë moderne shqipe të Kosovës; dokumentimi mbi Kosovafilmin dhe fillimet e kinemasë kosovare; literatura kritike mbi poezinë e Azem Shkrelit.
