Ali pashë Gucia

Kur Kongresi i Berlinit ia caktoi Plavën e Gusinë Malit të Zi në korrik 1878, Fuqitë e Mëdha morën një vendim mbi një copë toke pa pyetur njeriun që e mbante atë në dorë prej një brezi: Ali pashë Gucia. Kajmekam i Gusisë që nga viti 1845, zyrtar i Perandorisë Osmane dhe jo kryengritës kundër saj, ai nuk e priti dorëzimin me nënshtrim. E mbrojti tokën e vet me armë — dhe e fitoi. Plava e Gusia mbetën shqiptare, ndryshe nga Ulqini që u dha në vend të tyre. Por jeta e tij e mban të gjithë paradoksin e rrjetit shqiptar: po ajo perandori që ai i shërbeu e shtypi mobilizimin e tij kur ai u kthye nga autonomia, dhe plumbi që gati e vrau në fund nuk erdhi nga armiku, por nga dora e një bashkatdhetari të brezit më kombëtar që pasoi.

Kajmekami që mbrojti tokën e vet

Ali pashë Gucia lindi më 1828 në Gusi, në një familje notabilësh të krahinës, dhe që nga viti 1845 mbante postin osman të kajmekamit — nënqeveritarit — të Gusisë. Kjo është hollësia që e dallon historinë e tij nga mitologjia e thjeshtë e qëndresës: ai nuk ishte një rebel malësor kundër pushtetit, por vetë pushteti vendor osman në krahinë. Kur Traktati i Shën-Stefanit dhe pastaj Berlini vendosën t'ia jepnin Plavën e Gusinë Malit të Zi, ato po i merrnin tokën nën këmbë një zyrtari të vetes së tyre — dhe pikërisht aty lind mësimi: kufijtë e Fuqive nuk ndanin armik nga mik, por njerëz nga vendet e tyre, pa dallim se cilës perandori i shërbenin.

Toka për të cilën bëhej fjalë nuk ishte abstraksion diplomatik. Plava e Gusia ishin bërthama e një rrjeti malësor farefisnie e besëlidhjeje që shtrihej përtej grykave, një botë shqiptare e organizuar para çdo shteti kombëtar. Kur erdhi ora ta mbronte, Ali pashë Gucia nuk pati një ushtri të rregullt me thesar shtetëror mbrapa: pati besën, fisin dhe burimet e mbledhura grusht më grusht. Ky është mekanizmi i vërtetë i rrjetit — jo institucioni, por lidhja.

Lidhja dhe mobilizimi

Pas themelimit të Lidhjes së Prizrenit në qershor 1878, Ali pashë Gucia u bë një nga themeluesit e saj dhe komandanti kryesor ushtarak në krahinën e Plavës e Gusisë. Detyra e tij ishte dyfish: të organizonte mbrojtjen dhe të lidhte krerët fqinjë në një besëlidhje të vetme. Për mbrojtjen e drejtpërdrejtë të Plavës caktoi Jakup Ferrin — malësor nga fisi i Kuçit, i lidhur me të edhe nga gjaku — dhe ngarkoi vakëfin e krahinës të financonte aleancën e krerëve. Rreth tij u mblodh një brez i tërë emrash që do të bëheshin shtylla të lëvizjes kombëtare: Sulejman Vokshi, Haxhi Zeka, Jusuf Sokoli e të tjerë.

Mobilizimi qe i jashtëzakonshëm për një forcë jo-shtetërore: burimet flasin për dhjetë deri njëzet mijë burra të mbledhur nën armë në kulmin e qëndresës. Asnjë kancelari nuk e financoi këtë; e financoi besa. Pikërisht kjo është arsyeja pse historia e Ali pashë Gucisë i përket muzeut të rrjetit shqiptar dhe jo thjesht analeve osmane: ajo dëshmon se bota shqiptare ishte e aftë të mblidhte një forcë të organizuar pa pasur shtetin që Fuqitë ia mohonin.

Nokshiqi dhe fitorja që mbeti

Kur Mali i Zi u vu të merrte në dorëzim tokat e premtuara nga Berlini, çetat e Lidhjes e pritën të armatosura. Mes 9 tetorit 1879 dhe 8 janarit 1880 u zhvilluan betejat për Plavën e Gusinë, me përleshjen vendimtare te Nokshiqi (Novšiće), ku forcat shqiptare nën Ali pashë Gucinë — me Jakup Ferrin ndër komandantët — thyen batalionet malazeze. Jakup Ferri ra në këtë betejë dhe hyri menjëherë në kujtesën kombëtare si dëshmor; Ali pashë Gucia doli prej saj komandant fitimtar.

Dhe këtu historia e tij ndahet nga ajo e Ulqinit. Sepse fitorja e Nokshiqit nuk mbeti vetëm simbolike: Plava e Gusia nuk u dorëzuan. E bllokuar nga qëndresa, diplomacia evropiane zhvendosi çmimin diku tjetër — fillimisht nëpërmjet kompromisit të Cortit me Hotin e Grudën, dhe më në fund duke i dhënë Malit të Zi qytetin shqiptar të Ulqinit në vend të Plavës e Gusisë. Kjo është një nga të paktat herë kur rrjeti shqiptar e ndaloi vërtet hartën në terren: gjaku te Nokshiqi e shpëtoi tokën që mbronte. Por mësimi i tij i hidhur është binjak me atë të Ulqinit — harta thjesht u zhvendos te një tokë tjetër shqiptare. Fitorja te njëra ishte humbja te tjetra; parimi se vija vizatohej në Berlin e jo në mal, nuk u prek.

Perandoria që e shtypi

Paradoksi qendror i jetës së tij erdhi menjëherë pas fitores. Kur Lidhja e Prizrenit kaloi nga mbrojtja e tokës drejt kërkesës për autonomi shqiptare — domethënë drejt diçkaje që e kërcënonte vetë rendin osman — Stambolli e ktheu ushtrinë kundër saj. Më 1881 forcat e parregullta të Lidhjes u shtypën nga vetë Perandoria që Ali pashë Gucia i kishte shërbyer gjithë jetën. Ai u arrestua, por u lirua me një amnisti të përgjithshme, mbeti besnik i Portës dhe madje u shpërblye: u emërua mytesarif i Sanxhakut të Pejës dhe u ngrit në gradën beglerbej.

Është e lehtë ta lexosh këtë si tradhti, por do të ishte lexim i ngushtë. Ali pashë Gucia ishte njeri i një bote ku besnikëria ndaj Perandorisë dhe mbrojtja e tokës amtare jetonin njëkohësisht në të njëjtin trup — derisa Fuqitë e detyruan zgjedhjen. Tragjedia e tij nuk është se zgjodhi Perandorinë; është se Perandoria, e cila për një çast e kishte mbështetur Lidhjen kundër Malit të Zi, e braktisi dhe e shtypi pikërisht atë qëndresë sapo ajo filloi të fliste për veten shqiptare. Rrjeti u ndëshkua nga i njëjti pushtet që një herë e kishte toleruar.

Plumbi i Rugovës

Fundi i tij e mbyll rrethin me një ironi të hidhur. Më 29 nëntor 1887, në Grykën e Rugovës, Ali pashë Gucia i shpëtoi për pak një atentati. Sipas burimeve, përpjekja u organizua nga Haxhi Zeka — bashkëluftëtar i dikurshëm i Lidhjes dhe një nga figurat më të mëdha të lëvizjes kombëtare që po lindte — dhe u krye nga Adem Guska. Ali pashë Gucia mbijetoi nga plagët, por vdiq rreth tre muaj më vonë, më 5 mars 1888, në Pejë.

Ai plumb shënon një hinxhë në historinë shqiptare: kalimin nga notabili osman-shqiptar te lëvizja kombëtare e mirëfilltë. Brezi i ri, më pak i lidhur me Portën dhe më i prirur drejt autonomisë e pavarësisë, e shihte Ali pashë Gucinë si njeri tepër të Perandorisë. Kështu, burri që mbrojti tokën shqiptare te Nokshiqi vdiq nga dora e bashkëkombasve që donin ta çonin atë mbrojtje një hap më tej. Këtu mësimi i rrjetit shqiptar rrotullohet nga jashtë brenda: i njëjti rrjet që e ngriti mund edhe ta përpijë, kur brezat ndajnë mendje për se ku mbaron besnikëria dhe ku fillon kombi. Ali pashë Gucia lindi në Gusi e vdiq në Pejë — sot dy shtete të ndryshme — dhe toka që ai shpëtoi mban ende emrin e tij në kujtesën vendore, ndonëse jashtë kufirit ku e gjeti. Të kujtosh saktë do të thotë ta mbash atë i tërë: fitimtarin dhe zyrtarin, mbrojtësin dhe njeriun e Perandorisë — pa e thjeshtuar në mit dhe pa ia fshirë fitoren.