Mark Krasniqi: etnografi që ruajti kodin dhe e ktheu në vepër

Mark Krasniqi (Gllaviçicë, afër Pejës, 19 tetor 1920 – Prishtinë, 28 gusht 2015) ishte etnograf, gjeograf, shkrimtar dhe akademik — një nga themeluesit e shkencës shqiptare në Kosovë dhe një prej zërave që e bënë etnografinë jo një hobi arkivi, por një akt mbijetese kombëtare. Për gjashtë dekada ai mblodhi, shkroi dhe mbrojti të njëjtën gjë: dëshminë se shqiptarët e Kosovës kishin një qytetërim të vetin — mikpritjen, besën, të drejtën zakonore, traditën gojore — pikërisht atëherë kur shtetet përqark këmbëngulnin se ky qytetërim nuk ekzistonte. Kur në vitin 1990 Kosova mbeti pa institucione, plaku i etnografisë e ktheu dijen e jetës në vepër: iu bashkua Anton Çettës në Lëvizjen për Pajtimin e Gjaqeve, ku shkenca e kodit të vjetër u bë mjet për të bashkuar një komb në prag të dekadës më të rëndë të tij.

Nga malësia katolike e Pejës te universitetet e huaja

Krasniqi lindi më 19 tetor 1920 në Gllaviçicë, një fshat i malësisë katolike të Pejës — një cep i Kosovës që kishte ruajtur pa shkëputje gjuhën, të drejtën zakonore dhe kujtesën e vet edhe nën perandori të njëpasnjëshme. Shkollën fillore e kreu në vendlindje dhe gjimnazin e mbaroi në Prizren në vitin 1941. Rruga e tij nëpër dije është, në vetvete, harta e pengesave që i viheshin një intelektuali shqiptar të Kosovës: letërsinë e nisi në Universitetin e Padovës (1941–1943), gjeografinë e etnografinë i studioi në Universitetin e Beogradit (1946–1950), dhe doktoratën e mbrojti në Universitetin e Lubjanës në vitin 1960. Asnjë prej këtyre qendrave nuk ishte shqiptare; dituria shqiptare, në atë kohë, duhej ndërtuar brenda institucioneve të tjetrit.

Vitet e para të punës e mbajtën në të njëjtin gjysmëhije. Nisi si gazetar-redaktor te Rilindja në Prizren (1945–1946), punoi në redaksinë shqipe të Radio-Beogradit (1947–1949) dhe mandej, nga viti 1950 deri në 1961, në Akademinë Serbe të Shkencave në Beograd, si asistent e bashkëpunëtor shkencor. Ishte një etnograf shqiptar që studionte shqiptarët nga një kryeqytet i huaj — një pozitë që e kuptonte mirë ironinë e vet.

Etnografi si arkivues i kodit

Vepra shkencore e Krasniqit — mbi tridhjetë tituj gjatë jetës, midis studimeve, teksteve dhe krijimtarisë letrare — u përqendrua te ajo që studiuesit e vjetër e quanin "kultura popullore": mikpritja, dasma, rite, veshjet, e drejta zakonore, gjeografia njerëzore e maleve e fushave të Kosovës. Vepra e tij më e njohur, Mikpritja në traditën shqiptare (Prishtinë, 2005), e ngre një zakon të thjeshtë — pritjen e mysafirit — në rangun e një institucioni shoqëror me rregulla, detyrime e nderim të kodifikuar. Për një etnograf, kjo nuk ishte folklor zbukurues: ishte prova që një popull pa shtet e kishte mbajtur veten të organizuar përmes një kodi të pashkruar — besës, mikpritjes, Kanunit, fjalës gojore. Duke e regjistruar këtë kod, Krasniqi vinte në letër dëshminë që shtetet fqinje nuk donin ta pranonin: se këtu kishte një qytetërim, jo një zbrazëti për t'u mbushur.

Në po atë frymë, ai u bë njëri nga themeluesit e institucioneve që do ta bënin këtë dije shqiptare edhe zyrtarisht. Ishte kryetari i parë i Shoqatës së Shkrimtarëve të Kosovës (1970), anëtar i Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës — të cilën e drejtoi si nënkryetar e kryetar — dhe anëtar i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë. Institucionet që Kosovës i kishin munguar për shekuj, brezi i tij i ndërtoi nga e para.

Shkenca që kthehet në shtëpi — dhe përzënia e 1981-shit

Kthesa erdhi në vitin 1961, kur u themelua Universiteti i Prishtinës dhe Krasniqi u bë profesor i tij, duke shërbyer disa herë si prodekan e dekan i Fakultetit Juridiko-Ekonomik. Për herë të parë, një etnograf shqiptar mund ta studionte popullin e vet brenda një institucioni shqiptar, në gjuhën shqipe, në vendlindje. Ishte kulmi i një jete pune: shkenca po kthehej në shtëpi.

Por kthesa nuk zgjati. Në valën e represionit që pasoi demonstratat e vitit 1981, kur Kosova kërkonte statusin e republikës, regjimi e largoi Krasniqin nga universiteti. Pas tri dekadash punë brenda institucioneve — të huaja dhe të vetat — ai u nxor jashtë saj pikërisht kur institucioni ishte më i vetin. Kjo është vija e mohimit që përshkon gjithë jetën e tij: një njeri që e kaloi karrierën duke dëshmuar se populli i tij kishte një kulturë, u ndalua nga ata që këmbëngulnin se nuk e kishte.

1990: etnografia bëhet vepër — Pajtimi i Gjaqeve

Kur në fund të viteve '80 Kosovës iu hoq autonomia dhe shqiptarët mbetën pa shtet e pa institucione publike, dija e Krasniqit gjeti përdorimin e vet më të drejtpërdrejtë. Në vitin 1990 ai iu bashkua Anton Çettës dhe brezit të intelektualëve në Lëvizjen Gjithëpopullore për Pajtimin e Gjaqeve — fushata që, sipas dokumentimit të kohës, pajtoi rreth një mijë e pesëqind gjaqe e qindra plagë e grindje anembanë Kosovës. Aksioni nuk ishte thjesht bujari morale: ishte etnografi e zbatuar. Kush e njihte kodin e besës dhe të Kanunit më mirë se studiuesit që e kishin regjistruar atë tërë jetën? Ata e përdorën vetë kodin — faljen "në emër të rinisë, të flamurit, të kombit e të atdheut" — për të bashkuar një popull që do të hynte i vetëm në dekadën e represionit dhe të luftës. Kodi që Krasniqi e kishte studiuar si arkiv u bë, në duart e tij dhe të Çettës, mjet politik i njësimit kombëtar.

Trashëgimia

Mark Krasniqi vdiq më 28 gusht 2015 në Prishtinë, i nderuar me titullin "Nderi i Kombit" dhe me Medaljen e Artë të Lidhjes së Prizrenit. Trashëgimia e tij nuk matet vetëm me tridhjetë e ca tituj: ai i takon brezit që e ndërtoi shkencën shqiptare të Kosovës nga hiçi — që hapi akademi, shoqata e fakultete atje ku shteti fqinj nuk kishte parashikuar asnjë. Jeta e tij dëshmon një ligj që përsëritet në historinë shqiptare të shekullit XX: kur shteti mungon, e mban kombin kodi — gjuha, besa, tradita — dhe atë kod dikush duhet ta ruajë, ta shkruajë e, kur duhet, ta kthejë në vepër. Krasniqi e bëri të treja.