Istogu

Istogu shtrihet në skajin verior të Rrafshit të Dukagjinit, nën malet e Moknës, aty ku lumi që mban emrin e tij del nga toka pranë qytetit me rreth tre metra kub ujë në sekondë. Krahina përreth, Podguri, ruan tuma ilire, ujërat termale të Banjës dhe kulla guri, njëra prej të cilave ishte jatak i Haxhi Zekës e i Azem Galicës. Në Cërrcë të Istogut lindi Ibrahim Rugova; në burgun e Dubravës, në maj 1999, forcat serbe kryen një nga krimet më të përgjakshme të luftës së Kosovës.

Pse ka rëndësi

• Burimi i lumit të Istogut, monument natyror i mbrojtur që nga viti 2008, i jep qytetit ujë të pijshëm, ujit fushën dhe vë në punë një hidrocentral, para se lumi të derdhet në Drinin e Bardhë.
• Në burgun e Dubravës, pas dy bombardimeve të NATO-s më 19 dhe 21 maj 1999, forcat serbe vranë dhjetëra të burgosur shqiptarë më 22–23 maj: Human Rights Watch vlerëson të paktën 82, ndoshta deri në 96, ndërsa Fondi për të Drejtën Humanitare 67.
• Istogu i dha Kosovës Ibrahim Rugovën, të lindur në Cërrcë më 1944 dhe President i Republikës nga viti 1992; nga Shushica e Istogut kishte shkuar në Stamboll i ati i Mehmet Akif Ersoyt, poetit të himnit kombëtar turk.

Ku lumi del nga toka

Komuna e Istogut zë pjesën veriore të Rrafshit të Dukagjinit, e ndarë nga Mali i Zi prej maleve që ngrihen mbi 2.000 metra. Kufizohet me Malin e Zi e Serbinë në veriperëndim, me Zubin Potokun në verilindje, me Skënderajn në lindje, me Klinën në jug dhe me Pejën në jugperëndim, ku Drini i Bardhë shërben si kufi natyror. Ka 50 vendbanime, mes tyre qytezën e Gjurakocit.

Lumi i Istogut buron nga ujërat nëntokësore të Moknës, pranë qytetit, dhe pas 14 kilometrash derdhet si degë e majtë në Drinin e Bardhë, lumin më të madh të Kosovës. Sipas planit zhvillimor të komunës, prurja e burimit luhatet nga 1,4 deri në 4,5 metra kub në sekondë; burimi furnizon me ujë të pijshëm Istogun e Gjurakocin, ujit arat nga qershori në shtator, vë në punë hidrocentralin në muajt e tjerë dhe ushqen rritoren e peshkut. Në veriperëndim, 5.062 hektarë të komunës hyjnë në Parkun Kombëtar Bjeshkët e Nemuna, të shpallur me ligj më 2013.

Tumat, termat dhe kisha e Vrellës

Gjurma më e vjetër e njeriut në komunë vjen nga Rakoshi, ku u gjet një sëpatë stralli e neolitit të vonë. Në Bajicë, arkeologët e Muzeut të Kosovës gërmuan më 1979 një tumë me 18 varre: varri qendror i takonte epokës së bronzit, ndërsa 17 varret e shtresës së sipërme ishin të shekujve XII–XIII, dhe aty u gjetën edhe monedha romake të shekujve III–IV. Në Lubozhdë, katër kilometra në perëndim të qytetit, punimet bujqësore të viteve 1970 nxorën dy stoli argjendi të hekurit të vonë, të shekujve VI–IV para Krishtit; Instituti Arkeologjik i Kosovës gërmoi tumat e fshatit më 2014 dhe 2016 dhe gjeti se njëra prej tyre ishte ngritur mbi një varr qendror të bronzit të hershëm.

Më 1974, gjatë ndërtimit të një hoteli kurativ në Banjë, në rrugën Pejë–Istog, dolën rastësisht përkrenare ushtarake ilire, dhe gërmimet e po atij viti zbuluan varrin princëror të një çifti, të shekujve VI–V para erës sonë. Banja mban emrin e Pejës, por i takon komunës së Istogut. Burimet e saj termale, në 540 metra lartësi, dalin me 46–48 gradë, dhe mbetjet e një banje të vjetër e të tubave prej balte tregojnë se u përdorën që nga romakët. Në Cërrcë, dy kilometra në perëndim të Istogut, një pllakë balte me mbishkrim, e gjetur rastësisht në Arat e Njoma, dëshmon se aty pranë kishte një banjë romake. Në Vrellë gërmimet e vitit 2010 nxorën një kishë paleokristiane të shekujve IV–VI, me nekropol përbri dhe me një varr me qemer brenda saj.

Kazaja e Istogut dhe kullat e Podgurit

Nën osmanët, kazaja e Istogut i takonte Sanxhakut të Pejës, bashkë me kazatë e Gjakovës, Beranës e Gucisë. Nga ajo kohë ruhet në pjesën e vjetër të qytetit, pranë rritores së peshkut, një xhami e restauruar e shekullit XVIII; mbi qytet qëndrojnë muret e një kalaje bizantine. Territori i komunës përputhet gati plotësisht me krahinën etnografike të Podgurit, dhe Podguri është vend kullash: mjeshtër vendës e dibranë ngritën në fillim të shekullit XIX kullën e Bicajve në Vrellë dhe atë të Kajtazëve në Lubovë. Kulla e Avdurrahman Ramë Kajtazit në Lubovë, sipas regjistrit të trashëgimisë kulturore, ishte jatak për patriotët e trevës, dhe aty qëndruan e mbajtën tubime Haxhi Zeka dhe Azem Galica.

Nga Shushica, që enciklopedia islame turke TDV e vendos në kazanë e Pejës, u nis fëmijë për të studiuar në Stamboll Mehmed Tahir Efendiu, më vonë mësues në medresenë e Fatihut. I biri i tij, Mehmet Akif Ersoy, i lindur në Stamboll në dhjetor 1873, shkroi vargjet që Kuvendi i Madh Kombëtar i Turqisë i miratoi njëzëri më 12 mars 1921 si tekst të himnit kombëtar. Në Shushicë një xhami mban sot emrin e poetit.

Rrethi i 1913-ës dhe kolonët

Pas pushtimit serbo-malazez, pushteti i ri e organizoi më 1913 rrethin e Istogut në gjashtë komuna, Istog, Gjurakoc, Rakosh, Zllakuqan, Vrellë e Radavc, dhe më 30 prill 1924 e shpalli Istogun qytezë; Istogu mbeti qendër rrethi deri më 1947. Në vitet e sundimit jugosllav, rrafshi u bë tokë e kolonizimit: sipas Noel Malcolmit, organizata bamirëse pro-serbe amerikane e britanike paguan ndërtimin e rreth 700 shtëpive për kolonë përgjatë rrugës Pejë–Mitrovicë. Jo të gjithë kolonët qëndruan: nga ata që kishin ardhur deri më 1931 në rrethet e Pejës e të Istogut, 18 deri në 21 për qind ishin kthyer në vendet e tyre deri më 1935. Me shembjen e Jugosllavisë në prill 1941, shqiptarët e rrethinës së Pejës i përzunë kolonët malazezë brenda pak ditësh, siç shënonte në fund të majit një oficer italian, jo pa episode gjaku e dhune; sipas Malcolmit, nga gjithë fshatrat e kolonëve vetëm dy qëndruan deri në vjeshtë: Vitomirica e Pejës dhe Dobrusha, sot në komunën e Istogut.

Cërrca dhe Rugovët

Më 10 janar 1945 komunistët jugosllavë pushkatuan Ukë Rugovën dhe të atin, Rrustë Rugovën, të cilin Presidenca e Kosovës e përshkruan si luftëtar të njohur kundër çetave çetnike që depërtonin në Kosovë gjatë luftës. Djali i Ukës, Ibrahimi, kishte lindur në Cërrcë as gjashtë javë më parë, më 2 dhjetor 1944. Ai e kreu shkollën fillore në Istog e të mesmen në Pejë më 1967, u bë studiues i letërsisë në Institutin Albanologjik dhe më 23 dhjetor 1989 kryetar i Lidhjes Demokratike të Kosovës; pas zgjedhjeve të 24 majit 1992 u zgjodh President i Republikës së Kosovës.

Më 1947 qendra e rrethit kaloi në Gjurakoc; më 1 janar 1960 komunat e Istogut e të Gjurakocit u bashkuan me qendër në Istog, i cili në dhjetor 1978 u shpall qytet.

1999: Padalishta dhe rrugët e dëbimit

Human Rights Watch e quan Istogun relativisht të qetë në vitin 1998, me rreth 50.000 banorë, nga të cilët 15 deri në 20 për qind serbë. Në fillim të vitit 1999 qetësia u prish. OSBE-ja trajtoi disa sulme të UÇK-së ndaj civilëve serbë, dhe më 29 janar persona të panjohur hodhën granata në një shtëpi në Rakosh e vranë një serb 73-vjeçar; në po ata muaj, buzë rrugës Istog–Klinë ose pranë saj u gjetën trupa shqiptarësh të vrarë. Në shkurt e mars policia bastisi zyrat e gjendjes civile dhe mori me shumicë regjistrat e shqiptarëve; vetëm në Vrellë, më 23 shkurt, u morën 3.000 dosje.

Rreth 27 marsit, sipas aktakuzës që Tribunali i Hagës ngriti më 24 maj 1999 kundër Sllobodan Millosheviçit e katër udhëheqësve të tjerë, forcat jugosllave e serbe sulmuan Padalishtën, pranë Cërkolezit, dhe vranë afro 20 shqiptarë; tetë anëtarë të familjes së Beke Imerajt u vranë para shtëpisë së tyre. Lista e aktakuzës mban njëzet emra, të gjithë Imeraj; më i vogli, Afrimi, ishte dy vjeç. Fshatrat e lindjes, pranë Izbicës, u sulmuan në të njëjtat ditë. Më 27–28 mars, në ditët e para të dëbimit masiv, një pjesë e madhe e shqiptarëve të qytetit të Istogut u përzu nga shtëpitë; shumica e të dëbuarve kaloi malet për në Rozhajë të Malit të Zi dhe prej andej në Shqipëri. Banorët e Banjës, të përzënë më 25 mars brenda një ore, qëndruan tri ditë në Vrellë e Kaliqan dhe pastaj ecën rreth 40 kilometra në dëborë për 24 orë deri në Rozhajë. Në Studenicë, më 10 prill, sipas një dëshmie u vranë të paktën dhjetë vetë, ndoshta njëzet, disa prej tyre nga granatimet; po atë ditë rreth 5.000 banorë e të zhvendosur ikën nga Vrella. Më 7 maj në Staradran forcat serbe ndanë nga të tjerët rreth njëqind burra, fati i të cilëve mbeti i panjohur. Sipas UNHCR-së, 5.049 nga 7.081 shtëpitë e komunës u dëmtuan rëndë ose u shkatërruan, ndonëse nuk dihet sa prej dëmit shkaktuan bombat e NATO-s.

Dubrava, maj 1999

Burgu i Dubravës, mes fshatrave Dubravë, Bellopojë, Mojstir e Synejë, ishte objekti më i madh i burgimit në Kosovë, me tri pavijone dhe kapacitet mbi 1.000 vetë. OSBE-ja e quan më famëkeqin e Kosovës: i ndërtuar për të dënuarit, në vitet 1998–1999 mbante në paraburgim qindra shqiptarë të akuzuar për terrorizëm, dhe misioni verifikues nuk u lejua kurrë të hynte. Sipas OSBE-së, të paktën katër a pesë burra vdiqën nga lëndimet e marra gjatë paraburgimit. Kur nisi bombardimi i NATO-s, në burg mbaheshin 900 deri në 1.100 të burgosur. Mes tyre ishte filozofi Ukshin Hoti, që po vuante vitin e fundit të një dënimi pesëvjeçar; më 16 maj, sipas dëshmitarëve, ai doli nga porta e burgut i shoqëruar nga roje, dhe që atëherë nuk dihet ku është.

NATO e bombardoi burgun më 19 dhe 21 maj, duke e quajtur kompleks ushtarak e objektiv legjitim. Bombat vranë, sipas Human Rights Watch, rreth nëntëmbëdhjetë të burgosur; sipas Fondit për të Drejtën Humanitare, 25 të burgosur shqiptarë dhe zëvendësdrejtorin e burgut. Në mëngjesin e 22 majit, një polic nga kulla e rojës i urdhëroi me altoparlant të burgosurit të rreshtoheshin në fushën e sportit, gjoja për t'u transferuar. Sapo u rreshtuan, nga muret dhe kullat u hap zjarr me mitraloza, granata dore e granatahedhës. Human Rights Watch vlerëson se u vranë të paktën shtatëdhjetë vetë, dhe të paktën dymbëdhjetë të tjerë në njëzet e katër orët pasuese, kur policia speciale e ndoshta paramilitarët i gjuajtën të burgosurit nëpër bodrume, kanale e ndërtesa; Fondi për të Drejtën Humanitare, në dosjen e botuar më 2026, numëron 59 të vrarë më 22 maj dhe 8 më 23 maj. Qeveria jugosllave pretendoi se bombat e NATO-s kishin vrarë 95 të burgosur; dëshmitë e të mbijetuarve dhe ajo që panë gazetarët e huaj e rrëzuan këtë version.

Të mbijetuarit u dërguan me autobusë në burgun e Lipjanit dhe, më 10 qershor, pas nënshkrimit të Marrëveshjes së Kumanovës, në burgjet e Serbisë. Më 13 gusht 1999 një ekip mjeko-ligjor spanjoll nisi të hapte 97 varre jashtë fshatit Rakosh, të shënuara me shkurtesën serbe të institutit korrektues; prokurorja e Tribunalit të Hagës i raportoi Këshillit të Sigurimit në nëntor 97 trupa nga ky vend. Fondi për të Drejtën Humanitare lidh me Dubravën gjithsej 116 viktima, përfshirë të vrarët nga bombat e NATO-s, dhe përfundon se krimi nuk ishte kaos lufte, por vepër e organizuar e autoriteteve shtetërore të Serbisë. I vetmi dënim që përmend dosja është për Lipjanin: një nga rojet që më 24 maj rrahën për vdekje një të mbijetuar të Dubravës u dënua nga Gjykata e Apelit e Kosovës me 14 vjet burg.

Istogu sot

Sipas regjistrimit të vitit 2024 të Agjencisë së Statistikave të Kosovës, komuna e Istogut ka 33.008 banorë, nga 39.289 që numëronte regjistrimi i vitit 2011. Shqiptarët janë 29.892, rreth 91 për qind; komuna ka edhe 1.230 egjiptianë, 996 boshnjakë, 543 serbë, 220 ashkali e 80 romë. Për nga besimi, 31.349 banorë u deklaruan myslimanë, 580 katolikë e 542 ortodoksë; shqipja është gjuha amtare e 31.419 vetëve. Lista e përkohshme e vitit 2016 mbante nën mbrojtje 65 monumente kulturore të komunës. Istogu mbetet qyteti i burimit: uji që del nga Mokna ujit ende fushën e Podgurit.