Xhafer Ypi: kryeministri jurist mes rithemelimit dhe pushtimit

Xhafer bej Ypi mban në një biografi të vetme gjithë ndërlikimin e shtetit shqiptar në gjysmën e parë të shekullit XX: jurist i shkolluar në Stamboll, delegat i Kongresit të Lushnjës që ringjalli shtetin pas Luftës së Parë Botërore, ministër Drejtësie dhe pastaj kryeministër i një qeverie ku uleshin njëkohësisht Fan Noli dhe Ahmet Zogu — dy njerëzit që do ta ndanin Shqipërinë mes tyre. Nga ndërtimi i shtetit të ri deri te hija e rëndë e vitit 1939, jeta e tij përmbledh edhe kulmin edhe rënien morale të një brezi. Sot emri i tij njihet gjerësisht si stërgjyshi i filozofes Lea Ypi — por historia e tij i takon më parë brezit të parë të burrave të shtetit shqiptar.

Kush ishte

Xhafer bej Ypi lindi rreth vitit 1878 në Starje të Kolonjës, në një familje bejlerësh të jugut — bir i Asllan bej Ypit dhe i Fetie Zavalanit (burimet ndryshojnë mes vitit 1878 dhe 12 janarit 1880 për datën e lindjes). Ashtu si shumica e elitës administrative shqiptare të kohës, ai u formua brenda perandorisë që sundonte trojet: mori diplomën në Drejtësi në Universitetin e Stambollit dhe shërbeu si funksionar në administratën osmane midis viteve 1900 dhe 1912. Kur perandoria u tërhoq dhe Shqipëria e brishtë e pavarësisë kërkonte njerëz me përgatitje ligjore për t'i dhënë formë shtetit, Ypi qe mes atyre që kaluan nga zyra osmane te ndërtimi i institucioneve kombëtare.

Nga Stambolli te Lushnja

Momenti themelor i karrierës së tij qe Kongresi i Lushnjës i janarit 1920, ku Ypi mori pjesë si përfaqësues i Durrësit. Kongresi rithemeloi shtetin shqiptar pas kaosit të Luftës së Parë Botërore, hodhi poshtë planet e Fuqive të Mëdha për ta copëtuar vendin dhe zhvendosi kryeqytetin në Tiranë. Pas Lushnjës, Ypi u emërua prefekt i Beratit dhe më pas ministër i Drejtësisë — nga nëntori 1920 deri në verën e 1921-shit — një post ku përvoja e tij si jurist i formuar në ligjin osman u kthye në gurë themeli për sistemin gjyqësor të shtetit të ri. Ishte pikërisht kjo brezi njerëzish me shkollim ligjor që i dha institucioneve shqiptare një spinë juridike që u mungonte.

Qeveria Ypi (1921–1922)

Në fund të dhjetorit 1921, si udhëheqës i Partisë Popullore, Xhafer Ypi formoi qeverinë e vet. Kabineti i tij është një nga më domethënëset e historisë shqiptare pikërisht për ata që ai i mblodhi rreth tryezës: Fan Noli mbante Punët e Jashtme, ndërsa Ahmet Zogu mbante Punët e Brendshme. Nën çatinë e një qeverie të vetme uleshin njeriu që do të bënte revolucionin demokratik të qershorit 1924 dhe njeriu që do të shpallej mbret më 1928 — dy vizionet kundërshtare të Shqipërisë moderne, ende në një koalicion të pasigurt. Qeveria Ypi qëndroi deri në dhjetor 1922; kur Noli u tërhoq, thuhet se Ypi mori përkohësisht edhe Punët e Jashtme. Ishte një kryeministri kalimtare në kuptimin institucional, por e pazëvendësueshme si urë mes rithemelimit të Lushnjës dhe përplasjeve që do të përcaktonin dekadën.

Këshilli i Lartë, monarkia dhe hija e 1939-ës

Pas kryeministrisë, Ypi hyri në Këshillin e Lartë — trupin kolegjial që kryente funksionet e kreut të shtetit në republikën e re — nga dhjetori 1922 deri në janar 1925, përfshirë edhe muajt e trazuar të Revolucionit të Nolit dhe kthimit të Zogut. Kur Zogu u ngjit në pushtet e pastaj u shpall mbret, Ypi mbeti brenda aparatit shtetëror: ministër i Arsimit (1928–1929) dhe më vonë Inspektor i Lartë i Oborrit Mbretëror. Këtu biografia e tij humbet dritën. Pas pushtimit italian të 7 prillit 1939, Ypi kryesoi Komitetin e Përkohshëm Administrativ (9–12 prill) që i hapi rrugën administratës së re; më 10 prill u firmos mesazhi drejtuar Musolinit. Pastaj shërbeu si ministër i Drejtësisë në qeverinë bashkëpunëtore të Shefqet Vërlacit, të vënë nga Roma. Është pjesa e karrierës që një muze i kujtesës nuk ka të drejtë ta zbukurojë: burri që dikur kishte ndërtuar institucionet e shtetit të pavarur, e mbylli jetën publike brenda administratës së pushtimit. Ai vdiq më 17 nëntor 1940 në Starje, i vrarë gjatë një bombardimi në fshatin e vet në Luftën Italo-Greke, dhe u varros në varrezat bektashiane të Tiranës.

Rrjeti

Emri Ypi u kthye, brez pas brezi, në një pasqyrë të vetë Shqipërisë. Stërgjyshi kryeministër që përfundoi nën pushtim; djemtë dhe nipërit e familjes që regjimi komunist i etiketoi si njerëz «me biografi të keqe» dhe i persekutoi pikërisht për këtë prejardhje; dhe në brezin e fundit Lea Ypi, filozofja e London School of Economics që në kujtimet e saj «Free» (2021) e ktheu këtë trashëgimi të ndërlikuar në një meditim botëror mbi lirinë. Historia e Xhafer Ypit shpjegon pse: në një komb ku shteti u ndërtua, u rrënua dhe u rindërtua brenda një jete njeriu, edhe fajet edhe meritat trashëgohen. Nuk e nderojmë kujtesën duke fshirë vitin 1939; e nderojmë duke e mbajtur të plotë — brezin që i dha Shqipërisë juristë e institucione, dhe çmimin që historia ua ngarkoi pasardhësve të tij.