Vazhdo leximin
⌕ ☆

Person · Pavarësia

Xhafer Ypi

–

Kryeministri jurist mes rithemelimit dhe pushtimit

Delegat i Lushnjës dhe kryeministër i viteve '20 — brezi që i dha shtetit shqiptar juristët e tij, dhe hija e 1939-ës; stërgjyshi i Lea Ypit.

Xhafer Ypi, portret nga studioja Marubi
Xhafer Ypi, portret nga studioja Marubi. Kel Marubi, Public domain / Wikimedia Commons

Xhafer bej Ypi (Starje e Kolonjës, rreth 1878 – 1940) ishte jurist i shkolluar në Stamboll, delegat i Durrësit në Kongresin e Lushnjës (1920) dhe kryeministër i Shqipërisë nga dhjetori 1921 deri në dhjetor 1922, në një kabinet me Fan Nolin dhe Ahmet Zogun.

Përmbajtja6 pjesë
  1. Kush ishte Xhafer Ypi
  2. Nga Stambolli te Lushnja
  3. Qeveria Ypi (1921–1922)
  4. Këshilli i Lartë, monarkia dhe hija e 1939-ës
  5. Rrjeti
  6. Burimet

Xhafer bej Ypi mban në një biografi të vetme gjithë ndërlikimin e shtetit shqiptar në gjysmën e parë të shekullit XX: jurist i shkolluar në Stamboll, delegat i Kongresit të Lushnjës që ringjalli shtetin pas Luftës së Parë Botërore, ministër Drejtësie dhe pastaj kryeministër i një qeverie ku uleshin njëkohësisht Fan Noli dhe Ahmet Zogu — dy njerëzit që do ta ndanin Shqipërinë mes tyre. Nga ndërtimi i shtetit të ri deri te hija e rëndë e vitit 1939, jeta e tij përmbledh edhe kulmin edhe rënien morale të një brezi. Sot emri i tij njihet gjerësisht si stërgjyshi i filozofes Lea Ypi — por historia e tij i takon më parë brezit të parë të burrave të shtetit shqiptar.

Pse ka rëndësi

  • Xhafer bej Ypi lindi rreth vitit 1878 në Starje të Kolonjës, mori diplomën në Drejtësi në Universitetin e Stambollit dhe shërbeu në administratën osmane midis 1900 dhe 1912.
  • Mori pjesë në Kongresin e Lushnjës të janarit 1920 si përfaqësues i Durrësit — kongresi që rithemeloi shtetin shqiptar; më pas prefekt i Beratit dhe ministër i Drejtësisë.
  • Në fund të dhjetorit 1921 formoi qeverinë e vet si udhëheqës i Partisë Popullore — një kabinet ku uleshin njëkohësisht Fan Noli dhe Ahmet Zogu.

Kush ishte Xhafer Ypi

Xhafer bej Ypi lindi rreth vitit 1878 në Starje të Kolonjës, në një familje bejlerësh të jugut — bir i Asllan bej Ypit dhe i Fetie Zavalanit (burimet ndryshojnë mes vitit 1878 dhe 12 janarit 1880 për datën e lindjes). Ashtu si shumica e elitës administrative shqiptare të kohës, ai u formua brenda perandorisë që sundonte trojet: mori diplomën në Drejtësi në Universitetin e Stambollit dhe shërbeu si funksionar në administratën osmane midis viteve 1900 dhe 1912. Kur perandoria u tërhoq dhe Shqipëria e brishtë e pavarësisë kërkonte njerëz me përgatitje ligjore për t'i dhënë formë shtetit, Ypi qe mes atyre që kaluan nga zyra osmane te ndërtimi i institucioneve kombëtare.

Nga Stambolli te Lushnja

Momenti themelor i karrierës së tij qe Kongresi i Lushnjës i janarit 1920, ku Ypi mori pjesë si përfaqësues i Durrësit. Kongresi rithemeloi shtetin shqiptar pas kaosit të Luftës së Parë Botërore, hodhi poshtë planet e Fuqive të Mëdha për ta copëtuar vendin dhe zhvendosi kryeqytetin në Tiranë. Pas Lushnjës, Ypi u emërua prefekt i Beratit dhe më pas ministër i Drejtësisë — nga nëntori 1920 deri në verën e 1921-shit — një post ku përvoja e tij si jurist i formuar në ligjin osman u kthye në gurë themeli për sistemin gjyqësor të shtetit të ri. Ishte pikërisht kjo brezi njerëzish me shkollim ligjor që i dha institucioneve shqiptare një spinë juridike që u mungonte.

Qeveria Ypi (1921–1922)

Në fund të dhjetorit 1921, si udhëheqës i Partisë Popullore, Xhafer Ypi formoi qeverinë e vet. Kabineti i tij është një nga më domethënëset e historisë shqiptare pikërisht për ata që ai i mblodhi rreth tryezës: Fan Noli mbante Punët e Jashtme, ndërsa Ahmet Zogu mbante Punët e Brendshme. Nën çatinë e një qeverie të vetme uleshin njeriu që do të bënte revolucionin demokratik të qershorit 1924 dhe njeriu që do të shpallej mbret më 1928 — dy vizionet kundërshtare të Shqipërisë moderne, ende në një koalicion të pasigurt. Qeveria Ypi qëndroi deri në dhjetor 1922; kur Noli u tërhoq, thuhet se Ypi mori përkohësisht edhe Punët e Jashtme. Ishte një kryeministri kalimtare në kuptimin institucional, por e pazëvendësueshme si urë mes rithemelimit të Lushnjës dhe përplasjeve që do të përcaktonin dekadën.

Këshilli i Lartë, monarkia dhe hija e 1939-ës

Pas kryeministrisë, Ypi hyri në Këshillin e Lartë — trupin kolegjial që kryente funksionet e kreut të shtetit në republikën e re — nga dhjetori 1922 deri në janar 1925, përfshirë edhe muajt e trazuar të Revolucionit të Nolit dhe kthimit të Zogut. Kur Zogu u ngjit në pushtet e pastaj u shpall mbret, Ypi mbeti brenda aparatit shtetëror: ministër i Arsimit (1928–1929) dhe më vonë Inspektor i Lartë i Oborrit Mbretëror. Këtu biografia e tij humbet dritën. Pas pushtimit italian të 7 prillit 1939, Ypi kryesoi Komitetin e Përkohshëm Administrativ (9–12 prill) që i hapi rrugën administratës së re; më 10 prill u firmos mesazhi drejtuar Musolinit. Pastaj shërbeu si ministër i Drejtësisë në qeverinë bashkëpunëtore të Shefqet Vërlacit, të vënë nga Roma. Është pjesa e karrierës që një muze i kujtesës nuk ka të drejtë ta zbukurojë: burri që dikur kishte ndërtuar institucionet e shtetit të pavarur, e mbylli jetën publike brenda administratës së pushtimit. Ai vdiq më 17 nëntor 1940 në Starje, i vrarë gjatë një bombardimi në fshatin e vet në Luftën Italo-Greke, dhe u varros në varrezat bektashiane të Tiranës.

Rrjeti

Emri Ypi u kthye, brez pas brezi, në një pasqyrë të vetë Shqipërisë. Stërgjyshi kryeministër që përfundoi nën pushtim; djemtë dhe nipërit e familjes që regjimi komunist i etiketoi si njerëz «me biografi të keqe» dhe i persekutoi pikërisht për këtë prejardhje; dhe në brezin e fundit Lea Ypi, filozofja e London School of Economics që në kujtimet e saj «Free» (2021) e ktheu këtë trashëgimi të ndërlikuar në një meditim botëror mbi lirinë. Historia e Xhafer Ypit shpjegon pse: në një komb ku shteti u ndërtua, u rrënua dhe u rindërtua brenda një jete njeriu, edhe fajet edhe meritat trashëgohen. Nuk e nderojmë kujtesën duke fshirë vitin 1939; e nderojmë duke e mbajtur të plotë — brezin që i dha Shqipërisë juristë e institucione, dhe çmimin që historia ua ngarkoi pasardhësve të tij.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin publik të qeverive shqiptare të mbajtur nga Këshilli i Ministrave i Republikës së Shqipërisë; në kronologjinë biografike të verifikuar përmes burimeve leksikografike shqiptare dhe ndërkombëtare për jetën, kabinetin dhe posetet ministrore të Xhafer Ypit; dhe në kujtimet «Free» (Penguin, 2021) të Lea Ypit për vazhdën familjare. Datat për të cilat burimet ndryshojnë (viti i lindjes 1878/1880) janë shënuar si të tilla; roli i tij në administratën e pushtimit italian të 1939-ës jepet sipas regjistrit historik, pa zbukurim.

Lidhjet

10

Personat

Ngjarjet

  • Kongresi i Lushnjës — 1920 — delegat i Durrësit; rithemelimi i shtetit shqiptar pas Luftës I
  • Pushtimi italian, 1939 — Ypi kryesoi Komitetin e Përkohshëm Administrativ dhe shërbeu nën administratën e Romës

Vendet

  • Starje, Kolonjë — vendlindja dhe vendi ku vdiq më 1940

Organizatat

  • Këshilli i Lartë — trupi kolegjial i kreut të shtetit; anëtar 1922–1925
  • Partia Popullore — partia që Ypi udhëhoqi si kryeministër

Lajmi i fundit

Personat →

Koleksione · të dhëna të verifikuara

Nga lajmet më të lexuara sot

Përditësuar

Redaksia ZHURMA · · Përditësuar · 6 min lexim

Pyet Zhurmën
Shërbime, enciklopedi dhe lajme