Karl Topia: princi që mbajti «Princeps Albaniae» një shekull para Lezhës

Karl Topia (Durrës, gjysma e parë e shekullit XIV – Elbasan, janar 1388) ishte zoti më i fuqishëm i Arbërisë qendrore në kohën e vet dhe njeriu që e mbajti titullin latin Princeps Albaniae — «Princ i Shqipërisë» — gati një shekull përpara se Skënderbeu ta bashkonte vendin te Lidhja e Lezhës. Nga Durrësi te Ohri, përgjatë Rrugës Egnatia që lidhte Adriatikun me Lindjen, ai sundoi principatën shqiptare më të gjerë të shekullit, i shkroi Europës në latinisht e greqisht si princ i një Shqipërie të vetme, dhe la pas një manastir e një mbishkrim që ende sot dëshmojnë një botë arbërore të lidhur me Perëndimin. Por lufta e tij vëllavrasëse me Balshajt do të hapte, po ashtu, portën nga e cila do të hynin osmanët.

Nga shtëpia e Topiajve te «nipi i mbretit të Francës»

Karl Topia rrjedh nga Topiajt, një prej dyerve princërore më të vjetra të Arbërisë, me qendër Durrësin e Krujën. I ati ishte Andrea I Topia; e ëma, Helena, ishte një bijë e paligjshme e mbretit Robert I të Napolit, nga shtëpia franceze e Anzhuve — dhe pikërisht kjo lidhje gjaku do t'i jepte Karlit një armë politike të fuqishme. Vetë emri i tij, «Karl», mbante kujtimin e stërgjyshit të largët Karli I i Anzhusë. Në një Ballkan ku legjitimiteti maste peshën e një princi po aq sa ushtria, prejardhja anzhuine e bënte Topian jo thjesht një zot vendas, por një pjesëtar të familjes mbretërore të Perëndimit latin — dhe ai nuk do të hezitonte kurrë ta kujtonte këtë.

Sundimtari i Egnatias: Durrësi, Kruja dhe rruga për në Lindje

Prej rreth vitit 1358 e deri në vdekje, Topia sundoi mbi zemrën e Shqipërisë qendrore: Durrësin, Krujën, Peqinin, Elbasanin, Mokrën e Gorën — një rrip toke që shtrihej përgjatë Via Egnatia, rrugës së madhe romake që lidhte bregdetin adriatik me liqenin e Ohrit dhe, përtej tij, me Selanikun e Kostandinopojën. Kush zotëronte Egnatian, zotëronte kalimin mes Perëndimit dhe Lindjes; dhe për tri dekada ai kalim ishte i Topias. Fillimet e ngritjes së tij i takojnë fitores mbi despotin epirot Nikefor II Orsini rreth vitit 1358, që i zgjeroi për një kohë zotërimet deri në jug. Principata e tij ishte shteti arbëror më i fortë i shekullit XIV — një organizëm politik i mirëfilltë, me kështjella, taksa e diplomaci të vetën, jo thjesht një feud malor.

Beteja për Durrësin dhe titulli «Princeps Albaniae»

Qyteti-çelës i gjithë sundimit ishte Durrësi, i cili kishte mbetur ende një zotërim anzhuin. Topia e rrethoi më 1362–1363 pa sukses, por rreth viteve 1367–1368 e mori më në fund qytetin nga anzhuinët, me mbështetjen e Venedikut. E humbi për një kohë (1376) para se ta rifitonte më 1383. Ishte pikërisht zotërimi i Durrësit — porta detare e Shqipërisë — që i dha peshën e titullit me të cilin hyri në histori: Princeps Albaniae. Papa Grigori XI e nderoi më 1374 me titullin Grande Conte d'Albania, venedikasit e quanin catholicus princeps Albanie, e serbët veliki župan. Ky ishte një pretendim mbi një Shqipëri të vetme, jo mbi një krahinë — jehona e drejtpërdrejtë e formulës princeps Arbanorum që Progonët e kishin ngritur qysh më 1208, dhe pararendësi i idesë që do të merrte trup te Lidhja e Lezhës e vitit 1444.

Manastiri i Shën Gjon Vladimirit dhe mbishkrimi që fliste tri gjuhë

Rreth viteve 1380–1381, Topia rindërtoi manastirin e Shën Gjon Vladimirit pranë Elbasanit — një themelim ortodoks nga një princ me prejardhje katolike-anzhuine, dëshmi e një bote arbërore ku muret rrëfimtare mes besimeve ende s'ishin ngritur. Në muret e kishës ai la tri mbishkrime përkujtimore, në greqisht, latinisht e sllavisht. Njëri prej tyre, në greqisht, e quan ndërtuesin «Karla Theopias, ktitor i manastirit të shenjtë»; një tjetër, i datuar 1382, shkon më tej dhe e paraqet atë si «Karlan Theopian më të lartin e të parin, nip dhe prej gjaku i mbretit të Francës», që «ngriti këtë kishë të shenjtë të Shën Gjon Vladimirit». Ishte një akt politik po aq sa fetar: një zot shqiptar që u shkruante brezave, në tri gjuhët e Ballkanit e të Perëndimit, se ishte prej gjaku mbretëror europian — Arbëria si pjesë e krishterimit latin, jo periferi e tij. Mbishkrimi ruhet sot në Muzeun Historik Kombëtar në Tiranë.

Beteja e Savrës, 1385: fitorja që hapi portën osmane

Rivaliteti me shtëpinë fqinje të Balshajve — një rivalitet edhe krushqie, pasi Topia u martua me Voisava Balshën — u kthye në luftë të hapur. Kur Balsha II i mori Durrësin, Topia kërkoi ndihmë atje ku s'duhej: te sulltani osman Murat I. Në Betejën e Savrës, më 18 shtator 1385, në fushën mes Elbasanit e Lushnjës, ushtria osmane theu forcat e Balsha II, i cili ra i vrarë në betejë. Topia e fitoi luftën e vet — por çmimi ishte historik: pas Savrës ai ka gjasa të jetë bërë vasal i osmanëve, dhe fusha e Myzeqesë pa për herë të parë një ushtri osmane fitimtare në tokë shqiptare. Ishte plagosja e brendshme e rrjetit arbëror: jo i pushtuar nga forca, por i çelur nga përçarja — e njëjta e çarë që Lezha, gjashtëdhjetë vjet më vonë, do të përpiqej ta mbyllte. Të nesërmen e Savrës, më 1386, Topia nënshkroi një pakt me Venedikun, duke i premtuar 600 dukatë në vit e drithë në këmbim të mbrojtjes.

Trashëgimia: titulli që kaloi te Skënderbeu

Karl Topia vdiq në Elbasan në janar të vitit 1388 dhe u varros në manastirin që kishte ngritur. E trashëgoi i biri, Gjergj Topia, por principata nuk e mbijetoi dot gjatë rënien e babait: më 1392 Durrësi kaloi te Venediku, dhe zotërimet e Topiajve u tretën mes fuqive më të mëdha. E megjithatë ideja që Topia kishte mishëruar — një Shqipëri e vetme, me një princ, me një emër latin që Europa e njihte — nuk vdiq me të. Një brez më vonë, po ai pretendim mbi «Arbërinë» do të kalonte te Kastriotët, dhe Skënderbeu do ta ngrinte titullin që Topia e kishte mbajtur i pari në një aleancë të vërtetë kombëtare. Në rrjetin e principatave arbërore — Progonët, Topiajt, Balshajt, Muzakajt, Arianitët — Karl Topia ishte nyja që u afrua më shumë se çdo tjetër, para Lezhës, ndaj një shteti të vetëm shqiptar; dhe tragjedia e tij ishte se e afroi atë njësoj sa hapi, pa dashje, portën e fundit të lirisë.