Vaçe Zela: zëri i artë që i dha formë këngës moderne shqiptare

Kur Vaçe Zela doli në skenë natën e 26 dhjetorit 1962 për të kënduar «Fëmija i parë», Shqipëria po dëgjonte për herë të parë një festival kënge — dhe po dëgjonte, në të njëjtën çast, zërin që do ta përcaktonte atë festival për tridhjetë vjet. Ajo nuk ishte thjesht këngëtarja më e mirë e brezit të saj. Ajo ishte shkolla nga e cila mësuan të tjerët: mënyra si mbahej një notë, si thyhej një frazë, si kthehej një këngë e lehtë në një gjë që të mbetej. Kur vdiq në Bazel më 2014, e gjithë hapësira shqipfolëse — Tirana, Prishtina, diaspora — e qau si të vetën, sepse zëri i saj kishte kohë që s'i përkiste më vetëm një shteti.

Nga Myzeqeja te skena

Vaçe Zela lindi më 7 prill 1939 në Lushnjë, në zemër të Myzeqesë, dhe këndoi që fëmijë këngët popullore të asaj fushe — pikënisja e vërtetë e çdo zëri të madh shqiptar është një këngë popullore e dëgjuar herët. Talentin ia zbuluan në rini dhe e sollën në Tiranë, ku hyri në rrjetin e ri të institucioneve muzikore që shteti po ngrinte: ansambli i ushtrisë, pastaj ansamblet shtetërore të këngëve e valleve. Në vitin 1962 nisi karrierën e saj profesioniste — pikërisht viti kur lindi edhe Festivali i Këngës në Radiotelevizionin Shqiptar. Të dyja rrugët, e këngëtares dhe e festivalit, do të ecnin bashkë për tri dekada.

26 dhjetor 1962: kënga e parë e një festivali të ri

Edicioni i parë i Festivalit të Këngës u mbajt më 26 dhjetor 1962, dhe fituese doli Vaçe Zela me «Fëmija i parë» — muzikë e Abdullah Grimcit, tekst i Dionis Bubanit. Ishte simbolike: festivali që do të bëhej institucioni qendror i muzikës së lehtë shqiptare u hap me zërin që do ta mbante atë institucion në kurriz. Zela do të ngjitej më pas në podiumin e parë njëmbëdhjetë herë — sipas disa numërimeve, dymbëdhjetë — një dominim që nuk është përsëritur. Nga skena e këtij festivali dhe nga studiot e Radio Tiranës doli një repertor i tërë që sot njihet me një frazë: thesari i artë i këngës shqiptare.

Një zë, një shkollë interpretimi

Fuqia e Vaçe Zelës nuk qëndronte thjesht te vëllimi apo te shtrirja; qëndronte te interpretimi — te aftësia për t'i dhënë një teksti të thjeshtë një thellësi që kompozitori vetë s'e kishte parashikuar gjithnjë. Ajo punoi me emrat më të mëdhenj të muzikës shqiptare të kohës: Abdullah Grimci, Tish Daija, Agim Krajka, Ferdinand Deda e të tjerë, dhe interpretoi edhe këngë të muzikës së filmave. Nga duart e tyre dhe zëri i saj mbetën këngë që kanë hyrë prej kohësh në kujtesën kombëtare: «Djaloshi dhe shiu», «Lemza», «Sot jam njëzet vjeç», «Valsi i lumturisë», «Mesnatë», «Gjurmë të arta», «Kënga e gjyshes». Këto nuk janë thjesht kujtime nostalgjie; ato janë matësi me të cilin çdo interpret shqiptar që erdhi pas saj u krahasua — dhe zakonisht u gjet mangut.

Ylli i një aparati, mjeshtre mbi të

Do të ishte pandershmëri ta rrëfeje Vaçe Zelën jashtë kohës së saj. Kënga e lehtë shqiptare e viteve '60–'80 ishte pjesë e një aparati kulturor shtetëror, nën kontroll ideologjik, ashtu si Kinostudioja apo Ansambli Popullor: tekstet kalonin nga sita politike, dhe skena ishte edhe vitrinë e regjimit. E megjithatë — dhe ky është dyfishimi i ndershëm që kërkon çdo histori e kësaj periudhe — mjeshtëria ishte e vërtetë, dhe zëri i Vaçe Zelës ishte më i madh se korniza që e mbante. Regjimi që e vuri në podium ra; këngët e saj mbetën. Shteti i dha titullin «Artiste e Merituar» (1977) e «Artiste e Popullit»; por vlera që e mban sot gjallë nuk vjen nga dekretet, vjen nga fakti se njerëzit ende i dinë përmendsh.

Nga skena te Bazeli: një zë që u bë i gjithë kombit

Shfaqja e saj e fundit në skenë ishte më 1991, në prag të rënies së sistemit që e kishte rritur. Në vitin 2002 presidenti Alfred Moisiu i dha Urdhrin «Nderi i Kombit» — e vetmja grua shqiptare e nderuar me këtë urdhër ende e gjallë. Po atë periudhë Zela u shpërngul me bashkëshortin, Pjetër Rodiqin, në Bazel të Zvicrës, ku jetoi vitet e fundit për arsye shëndetësore dhe ku vdiq më 6 shkurt 2014. Fundi i saj në diasporë nuk ishte një rastësi biografike: zëri i Vaçe Zelës kishte kohë që kishte kapërcyer kufirin: dëgjohej në Kosovë, ku Ministria e Kulturës e nderoi me «Mikrofonin e Artë», dhe kudo ku kishte shqiptarë me radio. Sot një shtatore e saj qëndron në Lushnjën ku lindi. Ajo mbetet, siç e quajtën, mbretëresha e këngës shqiptare — jo e një shteti, por e një gjuhe.