Kavaja

Kavaja është qyteti i fushës bregdetare në jug të gjirit të Durrësit, që u ngrit si pazar osman kur Durrësi kishte rënë në rrënim dhe që Evlija Çelebiu e gjeti më 1670 me 400 shtëpi guri e 200 dyqane. Nëpër të kaloi kryengritja e fshatarëve të vitit 1914, mbi të ra më 1967 dora e diktaturës që rrafshoi xhamitë e saj, dhe në rrugët e saj, më 26 mars 1990, u zhvillua demonstrata e parë antikomuniste në Shqipëri. Sot është qendra e një bashkie që, me qytetin dhe fshatrat përreth, numëron 30.012 banorë sipas Censit të INSTAT-it të vitit 2023.

Pse ka rëndësi

• Më 25 mars 1990, gjatë ndeshjes Besa–Partizani, stadiumi i Kavajës thirri «Liri-Demokraci!»; të nesërmen, më 26 mars, qyteti doli në demonstratën e parë antikomuniste të vendit dhe turma theu xhamat e policisë e të komitetit të partisë.
• Kavaja ishte një nga vatrat e kryengritjes së fshatarëve të Shqipërisë së Mesme të viteve 1914–1915, një lëvizje që nisi nga halli i tokës, kërkoi një princ mysliman dhe në dhjetor 1914, nën krerët e saj proosmanë, u shpall gati të vepronte sipas urdhrave të Stambollit.
• Xhamia Kubelie, e ngritur më 1735–1736 nga Kapllan beu në zemër të pazarit, u rrafshua më 1967; pranë vendit të saj qëndron ende kulla e sahatit, 23,3 metra e lartë, monument i kategorisë së parë.

Udha e bregut: nga Egnatia te Kavalja

Fusha e Kavajës ka qenë rrugë kalimi që në antikitet. Dy degët e Via Egnatia-s, ajo që nisej nga Durrësi dhe ajo që nisej nga Apolonia, bashkoheshin pranë Rrogozhinës së sotme (në antikitet Asparagium Dyrrachinorum), në jug të Kavajës, dhe prej andej udha ngjitej nëpër luginën e Shkumbinit drejt Ohrit e Lindjes. Në bregun në jug të Durrësit, më 48 p.e.s., u përplasën Jul Cezari dhe Pompeu në luftën civile romake. Kur piktori anglez Edward Lear kaloi nëpër Kavajë më 1848, në varrezën në mes të qytetit pa shumë kolona që i dukeshin antike, shumica pa kapitele, dhe hamendësoi se mund të ishin sjellë nga Apolonia ose nga Dyrrachiumi.

Emri i qytetit shfaqet në regjistrin osman të Sanxhakut të Shqipërisë të viteve 1431–1432 si Kavalje, një fshat me 16 shtëpi; në shekullin XVI shfaqet si Borgo Cavaglia, dhe më 1583 defteri i Elbasanit e numëron ende fshat, por tashmë me 150 shtëpi. Sipas Robert Elsie, vendbanimi i sotëm daton nga periudha osmane, kur Durrësi kishte rënë në rrënim; në shekullin XVII edhe kadiu i Durrësit do të rrinte në Kavajë.

Pazari i Evlija Çelebiut

Më 1670 udhëtari osman Evlija Çelebi erdhi nga Durrësi dhe e gjeti Kavajën një qytet të hijshëm në një fushë të gjerë e pjellore, të rrethuar me kopshte e vreshta. Kalaja e Durrësit, shkruan ai, ishte e veçuar dhe e pafrytshme, prandaj kadiu i Durrësit rrinte në Kavajë dhe kishte nën juridiksion 73 fshatra. Qyteti kishte 400 shtëpi guri me një e dy kate, me çati me tjegulla, kopshte, pellgje e shatërvane, saraje me kulla, katër lagje, katër xhami të mëdha e katër mesxhide, dy medrese — por nxënësit, vëren ai, nuk kishin shumë dëshirë për dije — tri shkolla fillore, dy teqe dhe 200 dyqane të mbara në pazar, me rrugën e hijëzuar nga mana. Banjë publike nuk kishte; familjet e mëdha kishin mbi 40 banja private.

Gurët e atij pazari i numëron sot një shkrim i botuar te «Drita Islame», mbështetur te studimi i arkitektit Isuf Sukaj: Xhamia Plakë e Ali Hajdarit (1561), që u prish më 1922 nga nënprefekti i Kavajës për të zgjeruar një rrugë; Xhamia e Myderrizit (1589); ajo e Haxhi Alushit (1625), e prishur më 1964–1965 për një pallat; ajo e Kaikut (1652), e mirëmbajtur tre shekuj nga i njëjti fis, derisa u rrëzua më 1967. Më e bukura ishte Xhamia Kubelie, e ngritur më 1735–1736 nga Kapllan beu në mes të pazarit, me portik me harqe guri, shatërvan e medrese, dhe me një sallë lutjesh 8,60 me 8,60 metra nën një kupolë mbi tambur tetëkëndësh. Në dekadat e fundit osmane Kavaja ishte kaza e Sanxhakut të Durrësit; në fushën e saj kultivohej orizi, dhe në fund të shekullit XIX rrugë qerresh e lidhën me Tiranën, Durrësin e Elbasanin.

Kulla e sahatit dhe udhëtari i 1848-s

Lear mbërriti më 11 tetor 1848 dhe e quajti Kavajën qytetin më jugor të gegëve në breg. Hyrja nëpër një rrugë të gjatë e të ndotur nuk i premtonte shumë, por pa dy a tri xhami më piktoreske se zakonisht dhe pazare të gjata të mbuluara. Hani ishte i pabanueshëm, ndaj e strehoi një prift ortodoks, Papa Andrea, ikonom i Kavajës — dëshmi se qyteti, me kulturë të fortë myslimane, kishte edhe të krishterët e vet. Mëngjesin e 12 tetorit Lear u ngjit në kodrën mbi qytet dhe pa prej andej ullinjtë, xhamitë, varrezat dhe një kullë të lartë sahati. Guvernatori Ahmet bej e priti në një sallë të praruar dhe i tregoi me krenari një hartë të Londrës, që doli të ishte hartë e deteve të Japonisë dhe e Javës, botuar në Holandë një shekull më parë.

Kulla e sahatit e Kavajës qëndron ende. Drejtoria Rajonale e Trashëgimisë Kulturore e daton në shekullin XIX, pa vit të saktë: është ngritur pranë xhamisë Kubelie, me planimetri katrore 4,37 me 4,37 metra, mure 0,85 metra të trasha dhe lartësi 23,3 metra, dhe është monument i kategorisë së parë, pronë e shtetit.

1912–1915: flamuri dhe kryengritja e Haxhi Qamilit

Në nëntor 1912, me ushtrinë serbe që u afrohej Durrësit e Tiranës, Ismail Qemali dhe shokët e tij, të shoqëruar nga delegatët e Durrësit, Shijakut, Tiranës e Krujës, u nisën për në Kavajë dhe prej andej, nëpër Karatoprak, në Fier e në Vlorë. Më 27 nëntor Kavaja shpalli pavarësinë bashkë me Peqinin e Lushnjën, një ditë para kuvendit të 28 Nëntorit.

Dy vjet më vonë Kavaja u bë një nga vatrat e kryengritjes që ishte ndër shkaqet e largimit të princ Vidit. Në maj 1914 fshatarët e Shqipërisë së Mesme u armatosën me pushkë e municione për ekspeditën kundër Epirit, por refuzuan të marshonin, sepse, thoshin, nuk donin të vrisnin vëllezërit e tyre. Esat pashë Toptani shkoi vetë në Shijak, Tiranë e Kavajë dhe i raportoi princit se gjithçka ishte në rregull. Pas përpjekjes së 17 majit te Ura e Limuthit, kryengritësit morën Kavajën, Krujën e Peqinin. Kapiteni irlandez Duncan Heaton-Armstrong, sekretar i princit, shkoi te postat e tyre dhe dëgjoi dy gjëra njëherësh: se donin të hiqnin qafe Esatin dhe gjithë pronarët e tokave, që sipas tyre s'bënin tjetër veç t'u merrnin fshatarëve paratë e pastaj t'i rrihnin; dhe se myslimanët ishin të mirë, turqit ishin të mirë, imamët ishin të mirë. Ai përfundoi se rebelimi kishte dy shkaqe: fanatizmin fetar dhe pakënaqësinë agrare.

Të dyja ishin të vërteta. Më 3 qershor, në Shijak, kryengritësit i kërkuan Komisionit Ndërkombëtar të Kontrollit një princ mysliman, një përfaqësues turk në komision dhe alfabetin turko-arab për shqipen. Princi iku më 3 shtator 1914. Në mesin e dhjetorit, në Tiranë, përfaqësuesit e Elbasanit, Tiranës, Kavajës, Shijakut e Peqinit u mblodhën në Këshillin e ri të Përgjithshëm, që do të vepronte sipas urdhrave të Stambollit ose programit të xhonturqve. Prijësi kryesor, Haxhi Qamili (Qamil Zyber Xhameta, 1876–1915), nga Sharra e Tiranës, nisi t'u ndante fshatarëve tokat e çifligarëve, por zbatoi edhe atë që Shpuza e quan terror revolucionar: vari në vend qehajanë e një bejleri Toptan dhe ekzekutoi sheh Hysenin e Elbasanit, babain e teqesë bektashiane të Krujës. Kryengritjen e shtypi një ushtri e huaj. Më 2 qershor 1915 ushtria serbe nisi marshimin drejt Shqipërisë së Mesme dhe më 11 qershor hyri në Tiranë; dy ditë më vonë e nxori Esatin nga rrethimi i Durrësit; gjyqi i posaçëm i Esatit në Durrës, i kryesuar nga Xhelal Zogu, dënoi me vdekje Haxhi Qamilin dhe mbi 40 fshatarë, dhe ai u var në Durrës. Gjashtë dekada më vonë regjimi komunist e bëri hero: monografia e Gazmend Shpuzës e vitit 1979 deklaron që në parathënie se mbështetet në vlerësimin e Enver Hoxhës.

Nga Moisiu te familja Kadiu

Kavaja i dha botës një nga aktorët e mëdhenj të skenës gjermane, Aleksandër Moisiun (1879–1935). Burimet nuk pajtohen për vendlindjen e tij: sipas Elsie-t lindi në Trieste, nga një baba kavajas dhe një nënë arbëreshe; sipas Fjalorit Enciklopedik Shqiptar të vitit 1985 lindi në Kavajë, dhe po ky fjalor shënon se në prill 1934 mori shtetësinë shqiptare. Po në Kavajë lindi, më 5 maj 1900, Spiro Moisiu, gjeneral i Ushtrisë Nacionalçlirimtare në Luftën e Dytë Botërore. Pas vitit 1920 Kavaja priti edhe shkollën amerikano-shqiptare të bujqësisë e të ekonomisë shtëpiake, dhe në tokën e saj Lady Carnarvon, e ëma e mikut të shqiptarëve Aubrey Herbert, pas vdekjes së të birit më 1923 ngriti një fshat për refugjatët nga Kosova, që atëherë quhej Herbert e sot quhet Helmas.

Gjatë pushtimit italian, hebrenj nga Kosova u internuan në Kavajë, ashtu si në Berat, Shijak, Lushnjë e Fier. Kur Italia kapitulloi në shtator 1943, shkruan Samuilo Mandil më 1945, shqiptarët i nxorën nga kampet dhe i fshehën nëpër fshatra ku gjermanët nuk mbërrinin. Në Kavajë, Besim dhe Aishe Kadiu strehuan dy hebrenj nga Greqia të ardhur nga Tirana, vëllanë e motrën Jakov e Sandra Batino, njëherë më 1940 dhe sërish më 1944; kur gjermanët nisën kontrollet shtëpi më shtëpi, Besimi i çoi në një fshat të largët dhe i mbajti atje deri në çlirim. Më 21 korrik 1992 Yad Vashem i njohu të dy si të Drejtë midis Kombeve.

Diktatura: xhamitë e rrëzuara dhe stadiumi që thirri

Më 1967 regjimi e ndaloi zyrtarisht fenë dhe mbylli të gjitha kishat e xhamitë e vendit. Në Kavajë goditja ishte e plotë: «Drita Islame» shkruan se atë vit u rrëzuan të gjitha xhamitë e qytetit, mes tyre Kubelia e Kapllan beut. Sipas një pedagogu të arkitekturës, të intervistuar nga TV Klan, në vendin e saj regjimi ndërtoi banja publike, dhe kavajasit, si shenjë respekti për xhaminë, refuzuan t'i përdornin për më shumë se 30 vjet. Burgu dhe gjyqet ushtarake i ranë edhe njerëzve: folkloristi Stavro Frashëri i Kavajës ishte ndër intelektualët e arrestuar e të burgosur pas Luftës, dhe kavajasi Ali Kavaja, student i shkollës teknike të Tiranës, u arrestua më 17 janar 1946; më 2 korrik 1946 Gjykata e Lartë Ushtarake e shpalli «armik të popullit» dhe e dënoi me vdekje.

Mbi këtë kujtesë u ndez marsi i vitit 1990. Të dielën e 25 marsit, në ndeshjen Besa–Partizani, tribunat grisën veprat e Enver Hoxhës dhe thirrën «E duam Shqipërinë si gjithë Evropa!»; policia arrestoi në stadium dhe natën nëpër shtëpi. Të nesërmen, më 26 mars, sipas dëshmisë së një pjesëmarrëseje, njerëzit që dolën nga kinemaja u bënë turmë dhe marshuan te godina e policisë duke kërkuar lirimin e të arrestuarve, i thyen xhamat e të dy kateve, hynë në oborr, pastaj thyen xhamat e komitetit të partisë dhe demonstruan në shesh. Më pas qyteti u vu nën ndalim qarkullimi nga ora 6 e mbrëmjes deri në 7 të mëngjesit, me forca speciale në rrugë. Elsie e shënon 26 marsin e Kavajës si demonstratën e parë antikomuniste në Shqipëri; tre muaj më vonë mbi pesë mijë veta u futën në ambasadat e Tiranës, dhe më 11 dhjetor, ditën kur u pranua pluralizmi politik në mes të lëvizjes së studentëve, trazirat nisën në Kavajë e pastaj në Shkodër, Elbasan e Durrës.

Kavaja sot

Sipas Censit të Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it, bashkia e Kavajës, pra qyteti bashkë me njësitë administrative përreth, numëron 30.012 banorë. Elsie e përshkruan si qytet që u rrit pas vitit 1990 nga ardhja e njerëzve prej maleve dhe nga turizmi në plazhin ranor aty pranë, por që vuante ende nga papunësia e lartë. Në vitet 1990 bregu i saj u bë, krahas Vlorës, burimi kryesor i skafeve që kalonin natën Adriatikun me emigrantë të paligjshëm drejt Italisë, praktikë që u ndal vetëm në fund të vitit 2002. Më 1994 Kavaja ngriti një xhami të re Kubelie, ndër monumentet fetare më të mëdha të ndërtuara atë vit, dhe pranë saj qëndron ende kulla e sahatit e shekullit XIX.