Transhumanca: bjeshka dhe stani, viti që e ndante malësorin më dysh

Për shekuj me radhë, viti i malësorit shqiptar nuk numërohej me muaj, po me dy lëvizje. Në pranverë, kur bora hiqej nga qafat, familja ndahej: një pjesë mbetej poshtë me arën e me shtëpinë, pjesa tjetër ngjitej me tufën drejt bjeshkës dhe rrinte atje gjithë verën, në një strehë guri e druri që quhej stan. Në vjeshtë zbritej sërish. Kjo shkuarje-ardhje e rregullt — transhumanca, ose siç i thonë vetë barinjtë e Kelmendit, bjeshkimi — nuk ishte thjesht një teknikë blegtorie. Ishte kalendari, ekonomia, e drejta zakonore dhe gjysma e këngëve të një populli malësor, të mbajtura në këmbë prej brezash që nuk shkruanin, po që dinin përmendsh çdo shteg.

Pse ka rëndësi

• Transhumanca e ndante vitin malësor më dysh: verimi lart në bjeshkë me tufën, dimërimi poshtë në katund — një sistem që rregullonte punën, ushqimin, të drejtën mbi kullotën dhe vetë kalendarin popullor.
• Në dhjetor 2023, në mbledhjen e Komitetit të UNESCO-s në Botsvanë, Shqipëria u fut si shtet-bartës në elementin «Transhumanca» të Listës Përfaqësuese të Trashëgimisë Kulturore Jomateriale, shtatë vjet pas regjistrimit të parë.
• Praktika po shuhet me shpejtësi: sipas një studimi të botuar në Nomadic Peoples (2024), në Kelmend më 2015 verimin në bjeshkë e bënin mbi 150 familje bariore — më 2023 nuk ishin as pesëmbëdhjetë.

Viti i ndarë më dysh

Gjeografia e veriut shqiptar e diktonte këtë ritëm pa e pyetur njeri. Alpet Shqiptare — Bjeshkët e Nemuna — mbyllin harkun juglindor të vargut dinarik dhe ngrihen deri në 2.694 metra te Maja e Jezercës. Poshtë, luginat e ngushta japin bukë e strehë por jo kullotë të mjaftueshme për verën; lart, bjeshkët janë të pabanueshme në dimër por të pasura me bar pikërisht atëherë kur poshtë gjithçka digjet. Midis dy pamundësive, malësori ndërtoi një zgjidhje: të mos zgjidhte, po të lëvizte.

Kështu lindi ndarja e vitit në dy stinë të mëdha pune — verimin lart dhe dimërimin poshtë. Kalendari popullor shqiptar, i mbledhur nga etnografi Rrok Zojzi, e ndan pikërisht kështu vitin: gjysma e ngrohtë hapej rreth Shëngjergjit, në fillim të majit, dhe kjo ishte stina së cilës i përkiste ngjitja në bjeshkë. UNESCO-ja, në përshkrimin e vet zyrtar të elementit, e përcakton praktikën po me këtë dyfishim: lëvizje e organizuar e tufave në pranverë dhe në vjeshtë, përgjatë shtigjeve të njohura e të trashëguara.

Nuk është nevoja të pretendohet një «traditë e pandryshuar dy mijëvjeçare» për t'i njohur asaj thellësinë. Fjalori barior i shqipes — bjeshkë, stan, vathë, kullotë, bagëti, dele, dhi — është nga shtresat më të vjetra e më autoktone të gjuhës, dhe shkolla albanologjike e lexon si dëshmi të një vazhdimësie blegtorale ilire në këto troje. Format kanë luajtur nga shekulli në shekull; ideja bazë — të ndjekësh barin lart e të kthehesh poshtë — ka qëndruar.

Stani: shtëpia e dytë e familjes

Stani ishte gjysma malore e shtëpisë. Ndërtohej afër kullotës, zakonisht prej guri të thatë me çati druri a kashte, dhe përbënte një njësi pune me rregulla të pashkruara: vendi ku mielej, ku bëhej djathi e gjalpi, ku strehohej tufa natën nga ujku dhe ku flinin ata që ngjiteshin. Rreth tij ishte vatha — gardhi ku mbylleshin bagëtitë — dhe shtigjet e përditshme drejt bareve më të mira.

Puna aty ishte e ndarë saktë dhe pa mëshirë ndaj orës. Bariu shoqëronte tufën në kullotë e mbante mend çdo shpat; gratë e shtëpisë mbanin qumështin — mjeljen, tharmin, djathin, gjalpin, kajmakun — dhe pikërisht ky prodhim veror ishte kursimi që e mbante familjen gjatë dimrit. Produktet e bjeshkës nuk ishin luks: ishin rroga e stinës, e kthyer në formë që nuk prishej. Prandaj cilësia e kullotës së lartë matej me shije, dhe prandaj kujtesa popullore ende e dallon kajmakun e bjeshkës nga ai i fushës.

Kush e zotëronte bjeshkën

Një sistem ku qindra tufa ngjiten të njëjtën javë në të njëjtat male nuk mund të mbahej pa një ligj. Në veri, atë ligj e mbante Kanuni i Lekë Dukagjinit. Kullota nuk ishte pronë private e askujt dhe as tokë e askujt: ishte e bashkësisë — e fisit, e katundit, e vëllazërisë — me kufij të njohur, me radhë të njohur dhe me dënime të njohura për atë që i shkelte. Uzurpimi i kullotës së huaj ishte ndër shkaqet klasike të grindjes malësore, dhe pikërisht prandaj e drejta mbi bjeshkën zë vend të veçantë në kodifikimin e mëvonshëm të Shtjefën Gjeçovit.

Kjo është ana më pak romantike dhe më e rëndësishme e transhumancës: ishte një sistem administrimi i burimeve natyrore, i mbajtur pa shtet, pa kadastër dhe pa polici — vetëm me besë, me kujtesë dhe me autoritetin e pleqve. Kelmendi, fisi që sot është edhe fytyra e dosjes shqiptare në UNESCO, e mbajti këtë rend në bjeshkët e veta për shekuj.

Kultura që lindi rrugës

Gjithçka që rrethon këtë lëvizje u bë kulturë. Vetmia e gjatë e stanit dhe netët pa punë prodhuan repertorin: lahuta me telin e vet të vetëm dhe kënga e kreshnikëve u mbajtën gjallë pikërisht në bota të tilla, ku fjala ishte i vetmi argëtim dhe i vetmi arkiv. Mitologjia e maleve — zanat që zotërojnë bjeshkën dhe e shpërblejnë a e ndëshkojnë atë që hyn në të — nuk është dekor letrar: është mënyra si një popull barinjsh e shpjegonte dhe e nderonte territorin nga i cili varej.

Edhe veshja e ndoqi rrugën. Opinga, këpuca prej një cope lëkure, u ndërtua për shkëmbin e shtigjeve; xhubleta e grave malësore i përket po asaj bote të lartë veriore. UNESCO-ja e njeh këtë tërësi shprehimisht: në përkufizimin e elementit hyjnë jo vetëm lëvizja e bagëtive, po edhe dijet ekologjike, ritet e kujdesit ndaj kafshëve, gatimet, zejtaria dhe festat sezonale që shënojnë ngjitjen e zbritjen.

Mbi 150 familje, pastaj më pak se 15

Ky sistem sot është në rënie të lirë. Studimi The Shepherd Community of the Albanian Alps, botuar në revistën shkencore Nomadic Peoples më 2024 dhe i mbështetur në terren të kryer ndërmjet 2015-s dhe 2019-s, jep shifrën më të ashpër që kemi: në Kelmend, më 2015 verimin në bjeshkë e bënin ende mbi 150 familje bariore; më 2023 nuk kishin mbetur as pesëmbëdhjetë. Tetë vjet — dhe një humbje prej rreth nëntë të dhjetash.

Shkaqet nuk janë misterioze. Emigrimi zbrazi katundet që furnizonin stanet me krahë pune; rruga, energjia dhe shkolla poshtë e bënë jetën në bjeshkë një zgjedhje dhe jo një domosdoshmëri; tregu i qumështit u zhvendos te fermat e fushës; dhe brezi i ri nuk e trashëgoi as dijen as arsyen ekonomike për ta trashëguar. Vermoshi, katundi i fundit shqiptar para kufirit malazez, e ka jetuar këtë zbrazje si pak vende të tjera.

Kundërveprimi ka nisur nga vetë barinjtë. Në Kelmend është ngritur Shtëpia e bariut dhe e bjeshkimit, një qendër që mbledh e dokumenton praktikën dhe kërkon t'ia japë asaj një jetë të dytë — pjesërisht si trashëgimi e mbrojtur, pjesërisht si turizëm malor me kuptim. Në procesin e njohjes morën pjesë edhe barinj nga krahina të tjera të veriut, si Dukagjini e Mirdita.

Dhjetor 2023: njohja

Elementi «Transhumanca — shtegtimi sezonal i tufave» hyri në Listën Përfaqësuese të UNESCO-s më 2019, i propozuar atëherë nga Italia, Austria dhe Greqia. Në dhjetor 2023, në sesionin e 18-të të Komitetit Ndërqeveritar, të mbajtur në Botsvanë, elementi u zgjerua: iu shtuan Shqipëria, Andorra, Kroacia, Franca, Luksemburgu, Rumania dhe Spanja — dhjetë shtete gjithsej. Ministrja e Kulturës Elva Margariti e njoftoi shkurt: «Transhumanca në UNESCO! Lajm i mirë nga Botsvana.»

Ka një ironi të hidhur në kohën e kësaj njohjeje. Shteti shqiptar e regjistroi ndërkombëtarisht bjeshkimin pikërisht në vitin kur numri i familjeve që e praktikojnë vërtet ra nën pesëmbëdhjetë në krahinën e vet më emblematike. Njohja nuk i kthen barinjtë në bjeshkë. Por ajo e nxjerr transhumancën nga kategoria e «prapambetjes rurale», ku regjimet e shekullit XX e kishin futur, dhe e vendos aty ku i takon: si një nga sistemet më të vjetra e më të mençura me të cilat ky popull ka banuar malin e vet — një hark i gjatë pune e dijeje që e ka mbajtur Arbërinë e lartë të gjallë kur asgjë tjetër s'e mbante.