Petro Marko: shkrimtari që luftoi në Spanjë dhe u burgos nga fitorja e vet

Në gusht të vitit 1936, kur Europa ende bënte sikur nuk e shihte se çfarë po ndodhte në Spanjë, një djalë njëzet e tre vjeçar nga Dhërmiu i Himarës kaloi kufirin për të shkuar e për të luftuar në një luftë që nuk ishte e tija. Njëmbëdhjetë vjet më vonë, ai u arrestua nga i njëjti regjim për të cilin kishte luftuar, në emër të të njëjtit ideal. Kjo distancë — nga llogorja e Brigadave Internacionale te qelia e Tiranës — është biografia e Petro Markos, dhe është njëkohësisht biografia e një brezi të tërë shqiptarësh që panë botën një herë dhe pastaj u mbyllën brenda saj.

Dhërmiu, Vlora dhe dy mësues

Petro Marko lindi më 25 nëntor 1913 në Dhërmi, në bregun e Himarës. Shkollën fillore e mbaroi më 1924 dhe vazhdoi shkollën tregtare të Vlorës, prej së cilës doli më 1932. Në atë shkollë pati dy mësues që nuk ishin të zakonshëm për një qytet provincial të mbretërisë: Kolë Kamsin, folkloristin e Shkodrës, dhe Ernest Koliqin, prozatorin që po shkruante në ato vite tregimet e para moderne shqipe.

Kjo hollësi ka peshë. Brezi që doli nga shkollat e viteve '30 nuk u vetëformua në boshllëk: e trashëgoi një zinxhir mësuesish që vinte nga Rilindja, dhe e ktheu në diçka tjetër — në prozë moderne, në gazetari, në politikë. Marko është dëshmia se zinxhiri funksiononte. Është gjithashtu dëshmia se çfarë ndodhi me të.

Spanja: një batalion, një gazetë, dy numra

Në gusht 1936 Marko shkoi në Spanjë dhe hyri në repartin «Garibaldi» të Brigadave Internacionale, ku luftuan edhe shqiptarë të tjerë — Asim Vokshi, Mehmet Shehu e të tjerë. Burimet nuk pajtohen për numrin e vullnetarëve shqiptarë që u nisën me të ose pas tij: disa flasin për një grup prej rreth dyzet vetash, të tjera për njëqind e trembëdhjetë të mbledhur në Albacete, selinë e brigadave. Numri i saktë mbetet i diskutueshëm; fakti jo. Për një komb prej rreth një milion banorësh, ishte një pjesëmarrje jashtëzakonisht e dendur në një luftë evropiane.

Në Madrid, bashkë me Skënder Luarasin, Marko nxori gazetën «Vullnetari i Lirisë» — shqip, për shqiptarët e frontit. Dolën dy numra; qyteti ishte nën rrethim dhe shtypi civil u mbyll. Dy numra janë pak si arkiv dhe shumë si fakt: në 1937, gjuha shqipe u shtyp në kryeqytetin e rrethuar të Spanjës, nga shqiptarë që nuk kishin ende një shtet që t'i mbronte.

Marko mori pjesë edhe në Kongresin e Shkrimtarëve Antifashistë në Valencia, ku takoi shkrimtarë nga gjysma e botës. Pas disfatës së Republikës kaloi në Francë; punoi me të rinjtë në Grenoble, me mbështetjen e Ndihmës së Kuqe Ndërkombëtare, dhe u kthye në Shqipëri në fund të vitit 1939.

Bari, Ustika, Regina Coeli

Kthimi zgjati pak. Në maj 1940 pushtuesit italianë e arrestuan në Vlorë dhe e dërguan në Itali: burg në Bari, pastaj kampi i internimit në ishullin e Ustikës mes viteve 1941 dhe 1943, dhe më pas burgu Regina Coeli në Romë më 1944. U lirua kur jugu i Italisë ra në duart e Aleatëve, u kap nga gjermanët dhe iku sërish.

Në tetor 1944 u kthye në Shqipëri me një grup prej rreth treqind shqiptarësh që kishin mbetur nëpër kampe e burgje italiane, dhe iu bashkua Frontit Nacionalçlirimtar. Ishte, sipas çdo llogarie të kohës, njeriu i duhur në vendin e duhur: një luftëtar antifashist me tetë vjet përvojë evropiane, në një vend që sapo kishte fituar.

«Bashkimi», 1945–1947

E vunë në krye të gazetës «Bashkimi», organin e Frontit, dhe e drejtoi nga 1945 deri më 1947. Ishte posti më i dukshëm i shtypit të ri shqiptar.

Më 5 maj 1947 u arrestua. Akuza — e ngritur në periudhën kur aparati i sigurimit drejtohej nga Koçi Xoxe — kishte të bënte me qëndrimin e tij në Itali dhe me pretendimin se kishte pasur lidhje me figura të emigracionit si Dhimitër Berati e Mehmet Konica. Bashkë me të u shpallën edhe shkrime të botuara «jashtë vijës». U mbajt në burgun e Tiranës dhe doli më 15 maj 1950, pas rënies së Xoxes.

Tre vjet. Në shkallën e represionit shqiptar, një dënim i shkurtër. Në shkallën e një jete, mjaftueshëm: nga ai moment e tutje Petro Marko nuk drejtoi më asnjë gazetë dhe nuk mbajti më asnjë post. Më 1957 e gjejmë mësues në shkollën teknike «8 Nëntori». Shkrimtari më i shkolluar në botë i letërsisë së re shqipe kishte kaluar në orët e mbrëmjes.

«Hasta la vista»: Spanja e shkruar nga brenda

Më 1958 botoi «Hasta la vista», romanin e tij për Luftën Civile Spanjolle — libri me të cilin proza moderne shqipe mori formë. Nuk është romani i një dëshmitari që raporton; është romani i një njeriu që kishte qenë atje dhe që tashmë e dinte se si mbaron entuziazmi. Pikërisht kjo dyshkallëshe — besimi i vitit 1936 i shkruar nga një njeri i dalë nga burgu i vitit 1950 — i jep librit tensionin që nuk e ka pothuaj asnjë vepër tjetër e realizmit socialist shqiptar.

Pas tij erdhën «Halimi» (1959), «Qyteti i fundit» (1960), «Shpella e piratëve» dhe «Rrugë pa rrugë» (1964), «Ara në mal» (1967). Ustika, ishulli i internimit, do të kthehej si roman më vonë, te «Nata e Ustikës».

1973: emri hiqet nga qarkullimi

Më 1973 botoi «Një emër në katër rrugë». Libri u ndalua dhe autorit iu hoq e drejta e botimit. E fitoi sërish më 1982 — nëntë vjet heshtjeje të detyruar, në moshën kur një shkrimtar zakonisht mbledh veprën e vet.

Vdiq më 27 dhjetor 1991 në Tiranë, javët e para të Shqipërisë pa parti. Kujtimet e tij, «Intervistë me vetveten — Retë dhe gurët», dolën vetëm më 2000, nëntë vjet pas vdekjes: dorëshkrimi i një njeriu që kishte pritur gjithë jetën radhën për të folur vetë.

Lente rrjeti: brezi që e pa botën një herë

Petro Marko nuk është rast i veçantë; është pika ku duket i gjithë modeli. Brezi i tij — ata që studiuan në Vlorë e Korçë e Shkodër, që shkuan në Spanjë, në Grenoble, në Bolonjë e në Sorbonë — ishte brezi i parë shqiptar që hyri në qarkullimin intelektual evropian pa leje nga askush. Ai brez nuk u shua nga një armik i huaj. U shua nga brenda: disa u pushkatuan, disa u burgosën, disa u lanë të jetojnë por jo të botojnë, dhe pothuaj të gjithë u hoqën nga tekstet.

Ky është modeli që përsëritet në çdo epokë të historisë sonë me forma të ndryshme: rrjeti shqiptar formohet, arrin pikën ku mund të ngrihet, dhe pikërisht atëherë ndërpritet. Ndryshimi te rasti i Markos është se ndërprerja erdhi nga fitorja e vet — jo nga një perandori, jo nga një pushtues, por nga shteti që ai kishte ndihmuar ta krijonte.

E megjithatë ajo që mbeti nuk është ankesa. Ai u kthye në klasë dhe shkroi «Hasta la vista». Në një letërsi që u urdhërua të mos kishte kujtesë, ai la një libër që e mban tërë kujtesën e një brezi — të shkruar në gjuhën e vetme që kishte, dhe në gjuhën e vetme që i mbeti.

Burimet

• Wikipedia (shqip), «Petro Marko» — datat e lindjes e vdekjes, shkollimi te Kolë Kamsi e Ernest Koliqi, Spanja, internimi, drejtimi i «Bashkimit», lirimi më 15 maj 1950, mësimdhënia te «8 Nëntori», heqja e së drejtës së botimit më 1973. sq.wikipedia.org
• Wikipedia (anglisht), «Petro Marko» — gushti 1936 dhe reparti «Garibaldi», gazeta «Vullnetari i Lirisë» me Skënder Luarasin, Bari–Ustika–Regina Coeli, kthimi i tetorit 1944, arrestimi i 1947-s, rikthimi i së drejtës së botimit më 1982. en.wikipedia.org
• kujto.al — Arkiva online e viktimave të komunizmit në Shqipëri, skeda «Petro Marko»: arrestimi i 1947-s, burgu i Tiranës, kufizimet e botimit pas 1973-shit. kujto.al
• Autoriteti për Informimin mbi Dokumentet e ish-Sigurimit të Shtetit (AIDSSH), dosja «Petro Marko në dokumentet e ish-Sigurimit». aidssh.al

Shënim: burimet nuk pajtohen për numrin e vullnetarëve shqiptarë që Marko udhëhoqi ose shoqëroi drejt Spanjës (rreth dyzet sipas disave, njëqind e trembëdhjetë sipas të tjerëve); këtu jepen të dyja shifrat pa u zgjedhur njëra. Po ashtu, viti i botimit të «Hasta la vista» jepet 1958 nga shumica e burimeve dhe 1959 nga disa botime të mëvonshme.