Gurët e Himarës: kur arkitektura bën kujtesë të gjallë

TIRANË — Në oborrin e Shtëpisë së Gurtë të familjes Bollano, ndërtuar rreth vitit 1844, rozmarina dhe dafina rriten ende në të njëjtin vazo guri ku i mbollën katër breza më parë. Kjo nuk është ruajtje muzeore — është një mënyrë jetese që vazhdon. Ministri i Turizmit, Kulturës dhe Sportit, Blendi Gonxhja, e prezantoi këtë javë projektin "Oborret që Flasin" si pjesë të një itinerari që do të hapë pesë shtëpi tradicionale të Bregut të Himarës për publikun, jo si objekte arkitekturore, por si "hapësira të kujtesës së jetuar".

Sipas raportimit të ATSH-së dhe Botë Sot, projekti është mbështetur nga MTKS dhe bashkia Himarë. Gonxhja theksoi se fokusi nuk është tek guri vetë, por tek rrëfimet familjare, traditat, këngët, punët e dorës dhe mënyra e jetesës që gratë e komunitetit kanë mbajtur gjallë brez pas brezi. Ky është një dallim thelbësor nga turizmi monumental që shpesh redukton trashëgiminë në pamje të jashtme — këtu, mikpritja dhe transmetimi gojor janë pjesë e ofertës.

Shtëpia e Gurtë e familjes Bollano në Kalanë e Himarës shërben si shembulli më i dokumentuar i këtij qasjeje. Ndërtuar në mesin e shekullit XIX, ajo ka kaluar nga brezi në brez pa ndërprerje. Oborri i vogël, me aromatiket e tij, krijon një atmosferë që Gonxhja e përshkroi si "mikpritje familjare" — një koncept që në këtë rajon bregdetar ka pasur gjithmonë dimensionin e një detyre sociale, jo thjesht të një zakonshme. Vizitorët do të mund të provojnë bukfikun, glikon dhe çajin e malit, të shoqëruar me histori nga jeta e përditshme e zonës.

Kjo qasje — ku ushqimi, bima dhe rrëfimi bashkohen në një përvojë të vetme — e ndan Himarën nga modelet e tjera të turizmit rural në Shqipëri. Në zonat e brendshme malore, trashëgimia shpesh prezantohet përmes objekteve të izoluara: një kulla e fortifikuar, një kishë e vjetër, një muze etnografik. Bregu i Himarës, ndërkohë, ofron një kontinuitet banimi që e bën të vështirë ndarjen mes "trashëgimisë" dhe "jetës së përditshme". Shtëpitë e gurta nuk janë braktisur e pastaj restauruar; ato janë habituar, modifikuar, mbajtur — një proces që i ka lënë shenkat e kohës në muratura, por pa e shkëputur ndërtimin nga rrënjët e tij familjare.

Gonxhja e cilësoi destinacionin si "ndalesë të rrallë për turizm kulturor dhe historik në zemër të Himarës", duke nënvizuar potencialin për "turizëm të qëndrueshëm në jug të vendit". Kjo formulim është pjesë e një strategjie më të gjerë të qeverisë shqiptare për të diversifikuar ofertën turistike jashtë sezonit të plazhit — një nevojë që është bërë më urgjente me rritjen e presionit urbanistik në zonat bregdetare. Projekti "Oborret që Flasin" mund të lexohet si përpjekje për të krijuar një model alternativ: të ardhura nga turizmi pa shitje të tokës, pa ndërtime masive, pa shkëputje të komunitetit nga ambienti i tij.

Por pyetja që mbetet është nëse ky model mund të zgjerohet përtej pesë shtëpive të para. Himara ka përjetuar në dekadat e fundit një transformim demografik të thellë — emigrimi i rinisë, plakja e popullsisë që mbetet, dhe presioni i zhvillimit të shpejtë kanë venitur shumë prej rrjeteve familjare që mbajnë këto shtëpi. Projekti i Gonxhjës nuk e adreson drejtpërdrejt këtë problem; ai e merr si të dhënë ekzistencën e familjeve që kanë ruajtur shtëpitë. Nëse një brez i ardhshëm i familjes Bollano vendos të emigrojë, çfarë ndodh me "kujtesën e jetuar"? A bëhet ajo muze, apo shuhet?

Ky tension — mes ruajtjes dhe jetës, mes muzeut dhe shtëpisë — nuk është i ri për trashëgiminë shqiptare. Në shumë zona të vendit, sidomos në Jug, shtëpitë e vjetra të gurta janë shndërruar në objekte turistike pa banorë, duke humbur atë që antropologët e quajnë "memoria e vendit" — lidhjen mes hapësirës dhe një komuniteti që e përdor dhe e reinterpreton vazhdimisht. Projektet si "Oborret që Flasin" janë një test: a mund të ekzistojë një formë turizmi që përforcon, në vend që të zëvendësojë, këtë lidhje?

Burimet:

• ATA — raportimi i projektit "Oborret që Flasin" dhe deklaratat e ministrit Gonxhja
• Botë Sot — ripërsëritja e të njëjtit raportim mbi pesë shtëpitë tradicionale të Himarës

— Redaksia ZHURMA