Tefta Tashko-Koço: soprania që e bëri këngën shqipe art

Tefta Tashko-Koço (Fajum, Egjipt, 2 nëntor 1910 — Tiranë, 22 dhjetor 1947) ishte soprano lirike shqiptare, një nga themelueset e artit vokal shqiptar dhe zëri që e ktheu këngën qytetare e popullore të Shqipërisë në vepër arti. E lindur në diasporën shqiptare të Egjiptit dhe e shkolluar në konservatorët e Francës, ajo pati një zgjedhje që do ta përcaktonte: në vend që të ndiqte një karrierë operistike nëpër skenat e Europës, u kthye për të kënduar shqip — duke mbledhur këngët e vjetra të qyteteve dhe të fshatrave shqiptare, duke i ngritur ato me teknikën e belkantos dhe duke i ngulitur në disqe gramafoni para se koha e saj të mbyllej. Në tridhjetë e shtatë vjetët e një jete të shkurtër, Tefta Tashko-Koço i dha muzikës shqiptare një gjuhë moderne pa e shkëputur atë nga rrënja.

Pse ka rëndësi

• Soprano lirike (1910–1947), një nga themelueset e artit vokal shqiptar.
• E lindur në koloninë shqiptare të Egjiptit (Fajum) dhe e shkolluar në konservatorët e Francës.
• Në vend të një karriere operistike në Europë, u kthye për të kënduar shqip — mblodhi këngët qytetare e popullore dhe i regjistroi në disqe gramafoni.

Nga Fajumi te Korça

Ajo lindi larg atdheut, në qytetin egjiptian të Fajumit, ku familja e saj bënte pjesë në koloninë e njohur shqiptare të Egjiptit — një nga nyjet e diasporës që gjatë Rilindjes mbajti gjallë idenë kombëtare kur brenda kufijve ajo ndiqej. I ati, Thanas Tashko, njihej mes shqiptarëve të Egjiptit për ndershmërinë e tij dhe për përkushtimin ndaj ruajtjes së identitetit kombëtar; vdiq më 1915, kur Tefta ishte ende fëmijë, më e vogla mes gjashtë vëllezërve e motrave. Më 1921 familja u kthye e u vendos në Korçë — qyteti ku, në atë brez, arsimi, kultura dhe atdhetaria ecnin bashkë, dhe ku vajza që kishte lindur në brigjet e Nilit do të gjente skenën e saj të parë. Koncertin e parë publik e dha po atje, ende adoleshente.

Vitet e Parisit

Talenti i saj kërkonte një shkollë të madhe, dhe më 1927 Tefta u nis për në Francë. Studimet e para i bëri në Konservatorin e Montpellier-së, pastaj, nga viti 1932 deri më 1936, ndoqi Konservatorin Kombëtar të Muzikës dhe Deklamacionit në Paris — një nga institucionet më prestigjioze të kohës — nën drejtimin e pedagogëve të njohur si André Gresse për këndimin. Në Paris ajo u fut në botën e operës: mori pjesë në konkurset e konservatorit dhe të Opéra-Comique-ut dhe u përball me role të mëdha të repertorit lirik, mes tyre Madam Batërflla e Puçinit. Ishte një formim që do ta bënte një nga këngëtaret e para shqiptare të shkolluara plotësisht në traditën vokale evropiane — jo autodidakte, po diplomante e një prej shkollave që formonte yjet e skenës botërore.

Kthimi dhe zgjedhja për të kënduar shqip

Me një diplomë që i hapte dyert e operave europiane, Tefta Tashko-Koço zgjodhi kthimin. U rikthye përfundimisht në Shqipëri më 1936 dhe e vuri zërin e saj në shërbim të një kulture që sapo po ndërtonte institucionet e veta. Koncertin e parë profesional në atdhe e dha më 26 nëntor 1935; nga themelimi i Radio Tiranës më 1938 u bë një prej zërave të saj të rregullt, duke e çuar këngën shqipe në valët e para të radios kombëtare. Punoi ngushtë me figurat që po ngrinin muzikën e kultivuar shqiptare — pianisten Lola Gjoka, që e shoqëronte në skenë, dhe kompozitorin Kristo Kono, që shkroi këngë posaçërisht për zërin e saj. Më 2 nëntor 1938, në teatrin "Luks" të Korçës, interpretimet e saj së bashku me krijimet e Konos shënuan një nga kulmet e muzikalitetit shqiptar të atij brezi.

Kënga e mbledhur, kënga e ngulitur

Kontributi më i qëndrueshëm i Teftës nuk qe thjesht të kënduarit, po të shpëtuarit. Ajo mblodhi këngë drejtpërdrejt nga goja e këngëtarëve të vjetër që po iknin bashkë me repertorin e tyre, dhe e kombinoi repertorin liriko-muzikor evropian me këngën urbane dhe popullore shqiptare — duke bashkuar traditën me modernitetin në një mënyrë që pak kush e kishte bërë. Kjo punë ruajtjeje mori formën më të prekshme te disqet: incizoi për shtëpinë Pathé në Paris qysh më 1930 dhe pastaj për Columbia-n në Itali, në Milano, gjatë viteve 1937 e 1942 — rreth tri duzina këngë popullore e qytetare të vendosura mbi disk gramafoni, ndër regjistrimet e para të mirëfillta të muzikës shqiptare. Në një kulturë ku shumë prej këngëve jetonin vetëm në kujtesën gojore, akti i ngulitjes së tyre në disk ishte i njëjti gjest që e ka mbajtur gjallë identitetin shqiptar nëpër shekuj: kthimi i fjalës e i melodisë së trashëguar në diçka që koha nuk mund ta fshinte. Tefta e kryente atë gjest me teknikën e një soprano-je të Parisit dhe me veshin e një vajze të rritur mes këngëve të Korçës.

Vdekja e hershme dhe kthimi i emrit

Karriera e saj mbeti e shkurtër. Më 1945 këndoi në Operën e Beogradit, ndër të tjera në "Bohemën" e Puçinit e në "Berberin e Seviljes" të Rosinit, provë e nivelit ndërkombëtar të zërit të saj. Por vitin e fundit e kaloi e sëmurë, dhe më 22 dhjetor 1947 u nda nga jeta në Tiranë, vetëm tridhjetë e shtatë vjeçe. La pas bashkëshortin Kristaq Koço dhe djalin Eno Koço, që do të bëhej dirigjent e studiues i muzikës dhe që, me kërkimet e tij shkencore, ruajti e sistemoi trashëgiminë e së ëmës për brezat që erdhën. Shteti i pasluftës e nderoi pas vdekjes me titullin "Artiste e Popullit"; por vlera e vërtetë e saj qëndron përtej titujve — te fakti se kënga që ajo mblodhi e ngriti mbetet themeli mbi të cilin u ndërtua e gjithë shkolla vokale shqiptare. Zëri që lindi në Fajum e u shkollua në Paris zgjodhi të këndonte shqip, dhe pikërisht ajo zgjedhje e bëri Tefta Tashko-Koçon nënën e këngës lirike shqiptare.