Saranda

Saranda është qyteti i skajit jugor të bregut shqiptar, i shtrirë në një gji të Jonit përballë ishullit të Korfuzit. Në antikitet ishte Onhezmi, skela e Foinikes; në shekullin XX u bë qytet kufiri, nga ku shqiptarët e mbyllur nga diktatura e shihnin ishullin grek aq afër sa disa u përpoqën ta arrinin me not. Sot jeton nga deti dhe nga Butrinti, njëzet kilometra më në jug.

Pse ka rëndësi

• Onhezmi antik, skela e Foinikes, ruan në shtresat e veta një sinagogë të shekujve V–VI me një menorah në mozaik, të identifikuar si e tillë në gërmimet e vitit 2003: dëshmi e një bashkësie hebraike në bregun jonian që në antikitetin e vonë.
• Qytet kufiri që nga viti 1913, Saranda pa nga afër dëbimin e çamëve më 1944–1945 dhe, nën diktaturë, ikjet përtej kufirit e ngushticës; raporti i Ministrisë së Brendshme i nëntorit 1990 e renditte rrethin e Sarandës me 859 të arratisur, të tretin në vend.
• Sipas regjistrimit të INSTAT-it të vitit 2023 bashkia e Sarandës kishte 22.613 banorë; qyteti është porta e Butrintit, pasuri botërore e UNESCO-s që nga viti 1992.

Onhezmi, skela e Foinikes

Saranda e sotme qëndron mbi Onhezmin antik, që e përmendin në shekullin I p.e.s. Straboni e Dionisi i Halikarnasit dhe dy shekuj më vonë Ptolemeu, si liman të kaonëve. Robert Elsie e quan portin e Foinikes, qytetit mbi një kodër 270 metra të lartë, tetë kilometra në brendësi, që në shekullin III p.e.s. ishte kryeqendra e Kaonisë. Gërmimet dallojnë tri faza në jetën e skelës. Nga shekujt IV–I p.e.s. kanë dalë vetëm disa kapitele e kolona jonike dhe ndonjë monedhë; ka të ngjarë që skela t’i shërbente Foinikes qysh atëherë. Pas pushtimit romak, në shekujt I–IV të erës sonë, vendbanimi u shtri përgjatë gjirit, me vila e banesa të shtruara me mozaikë shumëngjyrësh, ndërsa në gji janë gjetur shumë amfora të tipave të njohur në Adriatikun jugor e në brigjet e Jonit. Në shekullin IV qyteti u rrethua me një mur të fuqishëm, gjurmë të të cilit shihen ende në shëtitore. Në shekujt V–VI ishte seli peshkopale, dhe në aktet kishtare del me emrin Anchiazmos.

Brenda këtij muri, në qendër të qytetit, Kosta Lako kishte gërmuar në vitet 1980–1990 një bazilikë paleokristiane. Gërmimet e vitit 2003, në një projekt të arkeologëve shqiptarë me Universitetin Hebraik në Izrael, treguan se ajo ishte faza e fundit e një kompleksi sinagoge të shekujve V–VI, të kthyer më vonë në kishë. Në dyshemenë e një salle u gjet një menorah, shandani shtatëkrahësh, i shoqëruar nga një shofar dhe një etrog, simbole të festave hebraike; një rezervuar uji duket se ka shërbyer si banjë rituale. Një zjarr i fuqishëm e shkatërroi kompleksin rreth vitit 580, datë që e jep një monedhë e perandorit Justin II gjetur mbi dysheme. Për Butrintin, njëzet kilometra më në jug, flet faqja e vet.

Dyzet Shenjtorët, Lëkurësi dhe skela e Janinës

Emri i qytetit lidhet zakonisht me kodrën në lindje të tij, ku në shekullin VI u ngrit bazilika e Dyzet Shenjtorëve, aq e madhe sa Bashkia e sheh si bazilikë peshkopale. Prej saj vjen emri grek Hagioi Saranda dhe ai italian Santi Quaranta. Elsie e nxjerr emrin nga rrënja «sara», e shpeshtë në toponimet e krahinës, dhe shënon se ai zakonisht njësohet me fjalën greke për dyzet, për shkak të kishës së Dyzet Martirëve.

Nën sundimin osman gjiri u ruajt nga kalaja e Lëkurësit, mbi një kodër në trajtë piramide, me mure deri në shtatë metra të larta dhe një garnizon prej rreth 200 ushtarësh. Bashkia e mendon të ngritur rreth vitit 1537, kur sulltan Sulejmani sulmoi Korfuzin dhe i duhej kontrolli i skelës e i rrugës drejt Butrintit, që ishte në duar venedikase. Në kohën e Ali Pashë Tepelenës Saranda shërbeu si skelë tregtare e Janinës. Më 1874–1877 këtu punoi si nëpunës doganor Naim Frashëri, në skelën përballë Korfuzit. Më 1878 skela u shkatërrua nga nacionalistë grekë të ardhur nga Korfuzi, dhe fshati i Lëkurësit nën kala mbeti i braktisur që atë vit.

Kufiri i 1913-s dhe Çamëria

Më 27 nëntor 1912, një ditë para shpalljes së Pavarësisë, trupat greke zbarkuan në Sarandë. Kufiri që Komisioni Ndërkombëtar i Kufirit, i ngritur nga Konferenca e Ambasadorëve në Londër, hartoi nga gushti në dhjetor 1913, e la qytetin brenda Shqipërisë, por i dha Greqisë pjesën më të madhe të Çamërisë, krahinës që, sipas Miranda Vickers-it, nis te Butrinti dhe në jug arrin deri te Preveza e Gjiri i Artës. Brenda shtetit shqiptar mbetën vetëm shtatë fshatra çame, rreth Konispolit, qytezës në skajin jugor të rrethit të Sarandës, vendlindjes së bejtexhiut Muhamet Kyçyku. Që atëherë Saranda është qytet kufiri.

Më 1944–1945 ky kufi u bë portë refugjatësh. Kur forcat e EDES-it të Napoleon Zervës e dëbuan nga Çamëria popullsinë myslimane shqiptare, dhjetëra mijë çamë kaluan në Shqipëri; shifrat ndryshojnë sipas burimit, nga rreth 25.000 deri në 40.000. Në fund të shtatorit 1944 Kongresi i parë çam u mblodh në Konispol, dhe disa nga të dëbuarit ngritën fshatra të reja pranë kufirit, si Vrina. Ngjarjen e tregon faqja Shpërngulja e çamëve, 1944–1945.

Zogaj, Porto Edda dhe qyteti përballë ishullit

Saranda moderne është e re. Më 1927 kishte rreth 800 banorë, dhe rreth dhjetë vjet më vonë 1.800; në këto vite u ndërtua moli, u hap shëtitorja buzë detit dhe u ngritën shtëpitë e para, magazinat e dyqanet. Në vitet 1930 qyteti u quajt Zogaj, sipas mbretit, dhe pas pushtimit italian të vitit 1939 Porto Edda, sipas Edda Musolinit, së bijës së Benito Musolinit. Më 1957 u bë qendër administrative. Në vitet 1960–1980 regjimi e promovonte si ofertën turistike të Shqipërisë, edhe për ata pak të huaj që hynin në vend, ndërsa mijëra të rinj në aksione i kthyen kodrat përreth në tarraca ullinjsh, portokajsh e limonësh. Në rrethet e Gjirokastrës, të Sarandës e të Delvinës jeton edhe shumica e greqishtfolësve të Shqipërisë.

Qyteti që e shihte Korfuzin nga bregu ishte njëkohësisht një vijë e Luftës së Ftohtë. Më 22 tetor 1946, në Kanalin e Korfuzit, ngushticën që e ndan ishullin nga bregu jugor shqiptar, dy shkatërrues britanikë ranë në mina dhe 44 detarë humbën jetën. Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë vendosi më 9 prill 1949 se, ndonëse nuk ishte provuar që Shqipëria i kishte vënë vetë minat, ato nuk mund të ishin vënë pa dijeninë e qeverisë shqiptare; në të njëjtin vendim gjykoi se Britania kishte shkelur sovranitetin shqiptar me spastrimin e minave që kreu kundër vullnetit të Tiranës. Më 15 dhjetor 1949 Gjykata e detyroi Shqipërinë ta dëmshpërblente Britaninë me 844.000 paund. Marrëdhëniet mes dy vendeve mbetën të ngrira deri në vitet 1990.

Ngushtica e ikjes

Për shqiptarët e diktaturës ngushtica ishte mur. Në raportin që Ministria e Punëve të Brendshme i dërgoi udhëheqjes më 20 nëntor 1990, rrethi i Sarandës figuronte me 859 të arratisur, i treti në vend pas Gjirokastrës dhe Shkodrës. Në gjithë Shqipërinë, gjatë 46 vjetëve, ishin larguar duke kaluar kufirin pa leje 13.692 veta, dhe veç tyre 4.785 të tjerë përmes ambasadave të Tiranës në korrik 1990. Autoriteti për Informimin mbi Dokumentet e ish-Sigurimit numëronte më 2024 rreth 13.600 të arratisur nga 1944 deri më 1990 dhe 998 të tjerë që vdiqën ose u vranë nga regjimi në përpjekje për t'u larguar. Disa e provuan me not. Në shkurt 1987 dy shqiptarë, të mbajtur mbi një kamerdare kamioni, e kaluan natën ngushticën në det të trazuar dhe kërkuan azil politik në Korfuz.

Kur regjimi nisi të lëkundej, ikjet u shtuan. Në fund të dhjetorit 1990 agjencia UPI raportonte se peshkatarë grekë kishin nxjerrë në Korfuz gjashtë shqiptarë që përpiqeshin ta kalonin me not, se një tjetër ishte mbytur një javë më parë dhe tre mungonin pa lajm; dy nga të ardhurit në ishull ishin vetë roje kufiri shqiptare, që kishin kaluar me varkë dhe i kishin lënë armët pas. Agjencia shtonte se, sipas raportimeve, të paktën gjashtë veta ishin vrarë nga zjarri i rojeve para se të kalonin në Greqi. Më 1 janar 1991, sipas kronologjisë së Elsie-t, 3.000 shqiptarët e parë ikën në Greqi.

Saranda sot

Pas 1991-shit Saranda e ktheu fytyrën nga deti. Elsie shënon se qyteti vuajti rëndë në rebelimin e vitit 1997, por u ringjall si qendër e turizmit vendas dhe e të huajve që vijnë me anije nga Korfuzi për të parë Butrintin; nga porti ka lidhje të përditshme me ishullin. Vetë Bashkia e quan Sarandën kryeqytetin e verës dhe pranon se shpërthimi i ndërtimit e ktheu një vendpushim të qetë bregdetar në një zonë ndërtimesh masive, mes tyre shumë të paligjshme. Sipas regjistrimit të INSTAT-it të vitit 2023, bashkia kishte 22.613 banorë, 11.393 burra dhe 11.220 gra. Në kodrën mbi qytet rrënojat e Dyzet Shenjtorëve ende i japin emrin, dhe në shëtitore gurët e murit të Onhezmit kujtojnë se ky gji ishte skelë shumë përpara se të bëhej plazh.