Hasan Zyko Kamberi

Në gjysmën e dytë të shekullit XVIII, në fshatin Starje, në këmbë të malit Gramos, në Kolonjë, lindi një poet që shkroi shqip me shkronja arabe, në një kohë kur asnjë institucion perandorak nuk e njihte shqipen si gjuhë letrare. Hasan Zyko Kamberi ishte dervish e klerik bektashi, por edhe një zë popullor i mprehtë, që përdori vargun për të vënë në pah padrejtësinë e kohës së tij. Ai i përket brezit të bejtexhinjve — poetëve myslimanë shqiptarë që, të shpërndarë nëpër qendra si Berati, Elbasani apo Kolonja, shkruanin shqip pa asnjë mbështetje shtetërore, thjesht sepse gjuha ishte kodi që i lidhte. Nga jeta e tij na ka mbetur pak: një pjesëmarrje e dokumentuar në një fushatë ushtarake, një varg poemash që kanë mbijetuar rastësisht, dhe një dorëshkrim kryesor që sot mendohet i humbur. Por ajo që mbijetoi mjafton për ta vendosur në një hartë më të gjerë të letërsisë shqipe para Rilindjes. Hasan Zyko Kamberi është dëshmi se letërsia shqipe ekzistonte, e vetëdijshme dhe e mprehtë, gati një shekull e gjysmë përpara se kombi ta shpallte zyrtarisht gjuhën e vet letrare.

Starja, Gramoz dhe jeta e dervishit

Hasan Zyko Kamberi lindi në gjysmën e dytë të shekullit XVIII në fshatin Starje, në këmbë të malit Gramos, në rajonin e Kolonjës, në juglindje të Shqipërisë. Vdiq në fillim të shekullit XIX, po në Starje, fshatin ku e kaloi pjesën më të madhe të jetës. Ishte dervish dhe klerik i urdhrit bektashi — një identitet fetar që në atë kohë e vendoste natyrshëm brenda rrjetit të gjerë kulturor osman, por që nuk e pengoi të mbetej thellësisht i lidhur me gjuhën dhe shqetësimet e njerëzve të vendlindjes së tij. Varri i tij në Starje mbijetoi si vendpelegrinazh lokal, i njohur edhe sot me emrin «tyrbja e Baba Hasanit» — shenjë e një kujtese që qëndroi gjallë në traditën gojore edhe kur emri i tij si poet u zbeh nga kanoni letrar zyrtar.

Fushata e Smederevës dhe një pamje jo-heroike e luftës

I vetmi ngjarje e jetës së Hasan Zyko Kamberit që dokumentohet me siguri është pjesëmarrja e tij në Betejën e Smederevës, në vitin 1789, në radhët e ushtrisë osmane të komanduar nga Ali Pashë Tepelena, në kuadër të luftës austro-turke. Përvojën e asaj fushate ai e shndërroi në poemën «Sefer-i hümâyûn» («Fushata e sulltanit»), e shkruar në tetërrokësh, në 33 katrena. Ajo që e bën këtë poemë të veçantë nuk është vetë ngjarja ushtarake, por këndvështrimi: në vend që ta lartësojë fushatën si trimëri, Kamberi përshkruan vuajtjen që solli lufta — një zë i pazakontë kritik ndaj luftës për kohën kur u shkrua, kur poezia epike zakonisht kremtonte, jo dyshonte.

«Paraja» — satira që flet edhe sot

Vepra më e njohur e Hasan Zyko Kamberit është poema «Paraja», një satirë e mprehtë kundër korrupsionit feudal të kohës së tij. Në të, poeti vë në lojë mënyrën si paraja shtrembëronte marrëdhëniet shoqërore dhe drejtësinë, duke folur me një regjistër popullor, të drejtpërdrejtë e therës. Është pikërisht ky regjistër — i qartë, i afërt me gjuhën e përditshme, pa zbukurime aristokratike — që e bën Kamberin një paraardhës të largët të poezisë shoqërore shqipe moderne: një poet që zgjodhi të flasë për botën ashtu siç e shihte, jo siç donin ta shihnin ata që kishin pushtet.

Një hallkë në rrjetin e bejtexhinjve

Hasan Zyko Kamberi i përket bejtexhinjve, rrymës letrare myslimane-shqiptare që shkroi shqip me alfabetin arab (aljamiado), nën ndikimin e fortë të letërsive turke, arabe e persiane. Ai është një nga figurat më të rëndësishme të kësaj rryme, krahas poetëve si Nezim Frakulla në Berat apo Muhamet Kyçyku në Konispol. Këta poetë nuk njiheshin domosdoshmërisht me njëri-tjetrin përmes ndonjë shkolle apo lëvizjeje të organizuar; ata ishin qendra të shpërndara, secila në qytetin apo krahinën e vet, që zgjodhën, pavarësisht njëra-tjetrës, ta shkruanin shqipen si gjuhë letrare shekuj para se kjo të bëhej projekt kombëtar. Përtej poezisë laike, Kamberi shkroi edhe rreth dhjetë ilahi (himne fetare) dhe mevludin e parë shqip — poemë përkushtimi për lindjen e Profetit — duke treguar se regjistri i tij letrar përfshinte njëkohësisht satirën shoqërore dhe devocionin fetar. Kjo hartë e shpërndarë, e lidhur nga vetë gjuha, është pikërisht ajo që rrjeti shqiptar i kësaj faqeje përpiqet ta rindërtojë.

Dorëshkrimi i humbur dhe një heshtje e dyfishtë

Vepra kryesore e Hasan Zyko Kamberit ishte një mexhmua — një përmbledhje dorëshkrimesh prej rreth 200 faqesh — që sot konsiderohet e humbur. Sipas të dhënave, një dorëshkrim i saj u dërgua drejt Manastirit (Bitola) rreth viteve 1908–1910 për botim, por rezultati i asaj nisme mbetet i paqartë. Prej gjithë krijimtarisë së tij kanë mbijetuar mbi pesëdhjetë poezi laike dhe rreth dhjetë ilahi — pjesë të shpëtuara, jo tërësia. Kjo redaksi e lexon fatin e Kamberit si shenjë të një heshtjeje të dyfishtë: gjuha shqipe nuk kishte status zyrtar në perandorinë që ai i shërbeu si dervish, dhe më vonë, kanoni letrar kombëtar u tregua i pasigurt me një trashëgimi të shkruar me alfabet arab, në një regjistër fetar mysliman. Por kjo heshtje nuk fshin faktin themelor: ky ishte një poet i vetëdijshëm, i aftë të satirizonte pushtetin dhe të dyshonte hapur mbi luftën — jo folklor anonim, por letërsi me firmë, edhe pse pjesa më e madhe e saj sot mungon.

KORNIZIM/PASIGURI (shënuar hapur, jo i fshehur): (1) Datat e sakta të lindjes dhe vdekjes së Hasan Zyko Kamberit nuk njihen — burimet i vendosin vetëm në «gjysmën e dytë të shekullit XVIII» për lindjen dhe në «fillim të shekullit XIX» për vdekjen, pasi dokumentimi biografik i bejtexhinjve në përgjithësi është i hollë. (2) Vepra kryesore, mexhmuaja prej rreth 200 faqesh, konsiderohet e humbur, dhe numri i saktë i poezive të mbijetuara ndryshon sipas burimeve (mbi pesëdhjetë laike dhe rreth dhjetë ilahi janë shifrat më të përsëritura, jo një inventar i mbyllur). (3) Leximi ynë i «heshtjes së dyfishtë» — përjashtimi nga statusi zyrtar osman dhe pasiguria e mëvonshme e kanonit kombëtar ndaj një trashëgimie në alfabet arab — është një kornizim editorial i kësaj faqeje, jo një verdikt i dokumentuar historikisht.