Kështjella e Gjirokastrës: nga Zenebishët te UNESCO, kalaja që ndërtoi një qytet

GJIROKASTËR — Mbi qytetin e gurit, në një kurriz shkëmbor që zotëron gjithë luginën e Drinos, rri një nga kalatë më të mëdha të Ballkanit. Kështjella e Gjirokastrës nuk është thjesht muri rrethues i një qyteti muze — është vetë arsyeja pse qyteti ekziston: rreth saj u mblodhën shtëpitë-kulla që i dhanë Gjirokastrës emrin, pamjen dhe, më 2005, vendin në Listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s.

Pse ka rëndësi

• Është një nga kështjellat më të mëdha të Ballkanit, e banuar si pikë e fortifikuar të paktën që nga shekulli XII, kur zona kontrollohej nga familja Zenebishi.
• Formën e sotme ia dha kryesisht Ali Pashë Tepelena pas vitit 1812 — përfshirë ujësjellësin madhështor prej rreth dhjetë kilometrash që sillte ujë nga mali i Sopotit, të cilin shteti shqiptar e prishi më 1932.
• Qyteti historik që e rrethon u shpall Trashëgimi Botërore e UNESCO-s më 2005, si "qytet i rrallë osman i ruajtur mirë"; më 2008 lista u zgjerua me Beratin.

Nga Zenebishët te Ali Pasha

Kodra e kalasë ka gjurmë fortifikimi shumë më të vjetra se dokumentet — por historia e shkruar nis me Zenebishët, zotërit mesjetarë të Dropullit dhe luginës së Drinos. Pas pushtimit osman, kalaja mbeti qendër sanxhaku dhe garnizoni; udhëpërshkruesit osmanë e përmendin si një nga fortesat kryesore të Rumelisë jugore. Kthesa e madhe erdhi me Ali Pashë Tepelenën: pashai i Janinës e rindërtoi kalanë gati nga themelet pas 1812-s, i shtoi kullat, depot e armëve dhe ujësjellësin — një vepër inxhinierike që bashkëkohësit e krahasonin me akuedukte antike.

Burgu dhe muzeu

Shekulli XX ia ndërroi funksionin: nga garnizon, kalaja u bë burg. Qeveria e Zogut e hapi burgun më 1929 në krahun perëndimor; aty kaluan të burgosur politikë të monarkisë, të pushtimit italian dhe pastaj të regjimit komunist — kujtesa më e rëndë që mbajnë muret e saj. Që nga viti 1971, salla e madhe e kalasë strehon Muzeun Kombëtar të Armatimeve, me armë nga rezistenca antiosmane deri te Lufta e Dytë Botërore; në oborr qëndron edhe rrëzoja e një avioni amerikan Lockheed T-33, i detyruar të ulej në Shqipëri më 1957 — një nga eksponatët më të fotografuar të vendit.

Skena e folklorit kombëtar

Nga viti 1968, skena e hapur e kalasë mban Festivalin Folklorik Kombëtar — tubimin më të madh të muzikës dhe valles popullore shqiptare, që mbledh çdo katër-pesë vjet grupe nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi, arbëreshët e Italisë dhe diaspora. Për një javë, iso-polifonia dhe lahutat kthehen aty ku u lindën: mes mureve të gurta. Kalaja sot është monumenti më i vizituar i Gjirokastrës dhe një nga arsyet pse qyteti i gurit mbetet stacioni i parë i çdo udhëtimi kulturor në jug.

Burimet: UNESCO — Historic Centres of Berat and Gjirokastra (whc.unesco.org/en/list/569); Enciklopedia "Gjirokastra Conservation and Development Organization" (gjirokastra.org); regjistri i monumenteve të kulturës të Shqipërisë.

— Redaksia ZHURMA