Zef Serembe, poeti lirik arbëresh i mallit për Shqipërinë

Zef Serembe (San Cosmo Albanese, 6 mars 1844 – São Paulo, 31 dhjetor 1901) është ndër zërat më të kulluar lirikë që ka njohur letërsia shqipe. I lindur në një fshat arbëresh të Kalabrisë, larg tokës për të cilën këndoi tërë jetën, ai e mbajti Shqipërinë si atdhe të ëndrrës — një vend të njohur vetëm nëpër rrëfimet e të parëve dhe nëpër mallin që s'e lëshoi kurrë. Jeta e tij qe një varg humbjesh: e fejuara e vdekur përtej detit, dorëshkrime të humbura rrugëve, mërgime që s'i dhanë prehje. Por nga kjo dhembje doli një poezi e ëmbël, e thellë dhe krenare, që sot e radhit mes lirikëve më të mëdhenj arbëreshë të Rilindjes.

Strigari, një copë Shqipëri në Kalabri

Serembe u rrit në Strigari — emri arbërisht i San Cosmo Albanese-s, një prej fshatrave që arbëreshët e Italisë ngritën pas shekullit XV, kur valë familjesh shqiptare kaluan Adriatikun për t'i shpëtuar pushtimit osman të atdheut. Në malet e Kalabrisë dhe të Siçilisë, këto kolonia ruajtën për katër shekuj gjuhën, besën, ritin bizantin dhe zakonet e vjetra, duke u bërë një Shqipëri e vogël jashtë kufijve — një kujtesë e gjallë e një kombi që në vendlindje po mundohej të mos shuhej.

Në këtë botë Serembe mësoi shkronjat në Kolegjin e Shën Adrianit, në San Demetrio Corone, seminarin që qe bërë djepi i kulturës arbëreshe. Varfëria dhe shëndeti i brishtë e detyruan herët ta ndërpresë shkollimin dhe të kthehej në fshat, por vula e atij kolegji do t'i mbetej për tërë jetën.

Nën hijen e De Radës

Në Shën Adrian jepte mësim Jeronim de Rada (1814–1903), patriarku i letërsisë arbëreshe dhe zëri i parë i madh i saj. Serembe qe nxënës i tij dhe më vonë mik — hallkë e një brezi të tërë poetësh që Kalabria dhe Siçilia ia dhanë kombit pikërisht kur Shqipëria s'kishte ende një shtet e mezi kishte një shkollë në gjuhën e vet. De Rada, Françesk Anton Santori, Gabriele Dara, Zef Skiroi: një rrjet i tërë krijuesish që, larg atdheut, e mbajtën gjallë idenë e tij letrare. Serembe u rrit brenda këtij rrjeti, po zëri i tij do të dilte më i vetmuar e më i brendshëm se i të gjithëve.

Deti, humbja dhe mërgimi

Në rini Serembe u dashurua me një bashkëfshatare, që u shpërngul me familjen në Brazil dhe vdiq pak pas mbërritjes. I pushtuar nga kjo humbje — dhe nga mendimi që të gjente të paktën varrin e saj — ai mori detin për në Brazil në vitin 1874. Me një letër-porosi nga shkrimtarja Dora d'Istria, u prit në oborrin e perandorit Dom Pedro II. Por prehje s'gjeti as atje: i zhgënjyer, u kthye në Evropë.

Kthimi, në shtator 1875, i solli një goditje edhe më të rëndë. I vodhën tërë të hollat, me sa duket në portin e Marsejës, dhe iu desh të kthehej në Itali më këmbë; rrugës humbi shumë nga dorëshkrimet e veta. Në Livorno, dijetari arbëresh Dhimitër Kamarda i dha të hollat për biletën e trenit deri në Kozencë. Depresioni kronik e shoqëroi kudo dhe e bëri njeri të vetmuar e të pasigurt; Italia, gjithnjë e më tepër, po i bëhej dheu i huaj. Në vitin 1886 vizitoi ngulimet arbëreshe të Siçilisë, ku u lidh me folklorin e me të folmet e vendit; në vitin 1893 shkoi në Shtetet e Bashkuara, ku qëndroi rreth dy vjet; e në vitin 1897 mori përsëri detin drejt Amerikës së Jugut, duke provuar një jetë të re në Buenos Aires. U sëmur e u shua në vitin 1901, në São Paulo të Brazilit, në moshën 57-vjeçare — larg Strigarit dhe akoma më larg atdheut që s'e pa kurrë.

Vepra: pak e botuar, shumë e humbur

Fati endacak i Serembes e goditi rëndë edhe veprën. Shumë prej krijimeve — poezi, drama dhe një përkthim i Psalmeve të Davidit, që ai i ripunonte pareshtur — humbën përgjatë bredhjeve të tij. Sa qe gjallë botoi vetëm pak: përmbledhjen dygjuhëshe Poesie italiane e canti originali tradotti dall'albanese (Kozencë, 1883), sonetet italiane Sonetti vari (Napoli), dhe baladën lirike Il reduce soldato (Nju-Jork, 1895). Një poezi iu botua në revistën Arbri i ri të Zef Skiroit më 31 mars 1887. Vetëm në vitin 1926, njëzet e pesë vjet pas vdekjes, nipi i tij Kozmo Serembe mblodhi e botoi në Milano vëllimin Vjersha me 39 poezitë shqipe të xhaxhait. Disa vargje, ndërkaq, mbijetuan vetë — të ruajtura gojë më gojë nga fshatarët e San Cosmo Albanese-s, dëshmi e një popullariteti të rrallë për një poet që jetën e kaloi larg vendlindjes.

Malli si atdhe

Poezia e Serembes ka natyrë të trishtë e melankolike, po shpesh atdhetare e idealiste. Ai s'qe poet-kronist si Naim Frashëri a De Rada; nuk predikonte, vetëm ndiente e rikthehej në vetvete — dhe pikërisht kjo e afron me romantikët e mëdhenj evropianë. Këndoi për atdheun e humbur, për Ali Pashë Tepelenën, për Dora d'Istrian e për Domeniko Mauron; këndoi për natyrën, për miqësinë e për besimin. Në qendër rri malli: jo vetëm i tiji, po i tërë një kolektivi arbëresh që e ndiente veten të huaj përtej detit. «Arbria matanë detit, na kujton / se ne të huaj jemi te ky dhe!» — shkroi në vjershën Vrull, ku vetmia personale dhe vetmia e një populli bëhen një.

Në këtë zë të vetmuar rri edhe kodi që i mbajti bashkë arbëreshët për katër shekuj: gjuha si atdhe i bartur në gojë, besa si nder i trashëguar, kujtesa si e vetmja tokë që s'mund të vidhej. Serembe s'e pa kurrë Shqipërinë; e mbajti brenda vetes. Dhe pikërisht ngaqë e këndoi mallin pa e zbukuruar e pa e kthyer në parullë, zëri i tij mbetet ndër më të vërtetët e lirikës shqipe — dëshmi se një komb mund të mbijetojë, e madje të këndojë, edhe kur atdheun e ka vetëm në ëndërr.