Shqiptarët në shërbim të Perandorisë: vezirë e pashallarë

Ka një paradoks në historinë shqiptare që meriton të shqyrtohet me ftohtësi, jo me krenari të verbër e as me turp. Një popull i vogël, malor, i ndarë në fise e principata, dha për Perandorinë Osmane një numër vezirësh të mëdhenj, pashallarësh dhe komandantësh shumë më të madh se ç'do ta lejonte pesha e tij demografike. Sipas një llogaritjeje të cituar gjerësisht, nga rreth 292 vezirë të mëdhenj që pati Perandoria gjatë ekzistencës së saj, afër 49 ishin me prejardhje shqiptare — të dytët pas turqve etnikë në numër. Ky është një fakt që nuk mund të shpjegohet me një fjali, dhe që as nuk duhet rrëfyer si triumf i thjeshtë.

Si lindi kasta e pashallarëve shqiptarë

Rruga drejt pushtetit kalonte, në shekujt e parë, përmes një mekanizmi që sot do ta quanim mizor: devshirmesë, "tatimi i gjakut", që merrte djem të krishterë nga fshatrat, i konvertonte, i shkollonte në Stamboll dhe i ngrinte në administratë ose në jeniçerë. Ironia historike është e hidhur: pikërisht ky shkëputje e dhunshme nga shtëpia bëri që shumë shqiptarë të arrinin majat e shtetit osman. Ata nuk hynë si fitimtarë, por si fëmijë të rrëmbyer — dhe disa prej tyre, brenda një jete, u bënë zotër të perandorisë që i kishte marrë.

I tillë qe Ajaz Mehmed Pasha (rreth 1483–1539), i lindur në Delvinë, me babë nga Shkodra e nënë nga Vlora — veriu e jugu i mbledhur në një trup të vetëm, sikur fati donte të vizatonte me të hartën e ardhshme kombëtare. I marrë në devshirme si fëmijë i krishterë, u ngjit deri në agë të jeniçerëve, pastaj bejlerbej i Rumelisë dhe, më 1536–1539, vezir i madh nën Sulejmanin e Madhërishëm. Ai luftoi te Çaldirani dhe në fushatat kundër mamllukëve. Ishte një nga shqiptarët e parë që mbajti vulën e perandorisë në duar.

Epoka e Köprülüve

Por figura më e fuqishme e gjithë kësaj tradite mbetet familja që e ngriti rendin osman nga rrënimi. Köprülütë — me patriark Köprülü Mehmed Pashën, të lindur rreth viteve 1575–78 në Rojnik pranë Beratit — dhanë një varg vezirësh të mëdhenj aq të aftë sa një epokë e tërë e historisë osmane mban emrin e tyre: epoka e Köprülüve (1656–1683). Mehmed Pasha, që mori detyrën më 1656 në moshë të thyer dhe me kushte të rënda nga vetë sulltani Mehmeti IV, spastroi korrupsionin, riorganizoi ushtrinë dhe ia ktheu shtetit autoritetin qendror që po shkërmoqej. I biri, Fazil Ahmed Pasha, vazhdoi reformat dhe fushatat nga 1661 deri më 1676. Ishte sundim me dorë shqiptari mbi tre kontinente — fakt që historiografia jonë e ka mbajtur shpesh në hije nga turpi i bashkëpunimit, por që meriton të kuptohet pa frikë.

Lista nuk mbaron këtu. Nga radhët shqiptare dolën edhe vezirë si Arabaxhi Ali Pasha e të tjerë emra që sot i njohin vetëm specialistët. Kjo vërshë talentesh administrative tregon se shqiptarët nuk qenë thjesht subjekte pasive të një pushtimi katërshekullor, por aktorë brenda makinerisë së vetë perandorisë — me të mirat dhe me kompromiset që kjo nënkupton.

Nga shërbëtorë në sundimtarë vendorë

Faza e dytë e historisë qe ende më domethënëse për fatin kombëtar. Në shekullin XVIII, kur autoriteti qendror osman u dobësua, shqiptarët nuk u kufizuan më të shërbenin në Stamboll: ata krijuan pushtete gjysmë-autonome në vetë trojet e tyre. Pashallëku i Shkodrës nën Bushatllinjtë në veri, dhe Ali Pasha Tepelena me oborrin e tij të famshëm në Janinë në jug, qeverisën territore të gjera me një pavarësi që afronte në sovranitet. Kara Mahmud Pasha Bushati u përpoq madje të bashkonte trojet veriore në një entitet të vetin, duke u përplasur me Portën që e kishte emëruar.

Këta pashallarë nuk ishin nacionalistë në kuptimin modern — do të ishte anakronizëm ta thoshim. Por administrata e tyre e përqendruar, fjala e vetme shqipe që rridhte në oborret e tyre, dhe vetëdija krahinore që nxitën, përgatitën padashur terrenin për ndërgjegjen kombëtare të shekullit XIX. Ali Pasha bisedonte me Napoleonin e me anglezët si fuqi më vete; Bushatllinjtë sfidonin Stambollin me ushtri të vetën. Pavarësia de facto erdhi para idesë së pavarësisë de jure.

Si ta lexojmë këtë trashëgimi

Do të ishte e lehtë — dhe e rreme — ta paraqitnim këtë histori si lavdi e pastër. Vezirët shqiptarë i shërbyen një perandorie që mbante nën zgjedhë popullin nga i cili kishin dalë; disa shtypën kryengritje shqiptare po aq fort sa kryengritjet e tjera. Faik Konica, që e donte Shqipërinë me sy të hapur, do të na kujtonte se krenaria pa ndershmëri intelektuale është vetëmashtrim. Talenti shqiptar për shtet ishte i vërtetë; por ai talent u vu, për shekuj, në shërbim të një shteti të huaj, jo të një atdheu të vetin.

E megjithatë mbetet një e vërtetë e padyshimtë: kjo histori e rrëzon plotësisht mitin përçmues se shqiptarët ishin thjesht "raja" pa zë, apo akoma më keq, se ishin "turq". Një popull që dha gjysmëqindëshen e vezirëve të mëdhenj të një perandorie botërore nuk ishte popull pa aftësi shtetformuese — ishte popull që ende nuk e kishte shtetin e vet ku ta derdhte atë aftësi. Kur më në fund e fitoi, në 1912, ai zgjati duart drejt së njëjtës traditë administrate që për shekuj ua kishte falur të tjerëve.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, "Köprülü Mehmed Paşa" — biografi e veziri të madh dhe e epokës së Köprülüve.
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press) — për figurat shqiptare në administratën osmane dhe pashallëqet vendore.
• Britannica & literaturë akademike mbi Ayas Mehmed Pasha (1483–1539), vezir i madh nën Sulejmanin e Madhërishëm.
• Studime mbi prejardhjen etnike të vezirëve të mëdhenj osmanë (rreth 49 nga 292 me prejardhje shqiptare).
• Noel Malcolm, Kosovo: A Short History — për kontekstin e administratës osmane dhe pashallëqeve gjysmë-autonome.

— Redaksia ZHURMA