Kadri Roshi: jetimi i Ballshit që u bë fytyra e teatrit dhe e kinemasë shqiptare

Ka role që një aktor i luan, dhe ka role që një aktor i mban. Kadri Roshi mbajti të dytat. Djalë jetim nga Ballshi i Mallakastrës, hamall porti dhe shitës biletash kinemaje para se të hynte në teatër, ai u fut në sallën e Teatrit Popullor si suflor — zëri që nuk dëgjohet, i fshehur nën skenë, që u kujton të tjerëve fjalët e harruara. Nga ai vend i padukshëm doli një prej fytyrave më të njohura që ka pasur ndonjëherë skena dhe ekrani shqiptar: rreth 180 role në gjashtë dekada, dhe një mënyrë të luajturi që brezat e mëpasëm e mësuan përmendsh.

Pse ka rëndësi

• Kadri Roshi lindi më 4 janar 1924 në Ballsh të Mallakastrës, në një familje me origjinë nga Libohova; i mbeti pa nënë në moshën dy vjeç dhe jetim i plotë në moshën dymbëdhjetë. Vdiq më 6 shkurt 2007 në Tiranë.
• Ai hyri në Teatrin Popullor në moshën 21-vjeçare — pra në vitet e para të vetë institucionit, të cilin burimet shqiptare e numërojnë ndër themeluesit e tij — dhe grumbulloi rreth 180 role në skenë e ekran, mes tyre rreth 36 filma.
• Karriera e tij shtrihet mbi të gjithë harkun e kinemasë shqiptare: nga Tana e vitit 1958, filmi i parë artistik shqiptar, deri te Kolonel Bunker i vitit 1998, i xhiruar tetë vjet pas rënies së sistemit që e kishte prodhuar pjesën tjetër të filmografisë së tij.

Jetimi që erdhi te teatri nga porti

Biografia e Roshit nis me humbje. Ai lindi më 4 janar 1924 në Ballsh, në Mallakastër, bir i Maksutit dhe Sabries, një familje që e kishte rrënjën në Libohovë. E ëma vdiq kur ai ishte dy vjeç; i ati kur ai ishte dymbëdhjetë. Fëmijëria që pasoi nuk pati asgjë nga rehatia e një jete artisti në formim: ai kaloi nëpër disa qytete të Shqipërisë duke punuar çfarë gjendej — hamall porti, shitës biletash në kinema.

Pikërisht ajo kinema, ku ai shiste biletat për të tjerët, është detaji që e mban gjithë historinë. Në një vend ku shkollimi artistik ende nuk ekzistonte si sistem, rruga drejt skenës kalonte nga puna e rëndomtë dhe nga këmbëngulja. Në moshën 21-vjeçare ai u fut në Teatrin Popullor të Tiranës — jo si aktor, por si suflor, roli më modest që ka një teatër. Prej andej u ngjit shpejt në skenë, dhe mbeti aty gjashtë dekada.

Zagrebi, prishja me Jugosllavinë, dhe diploma e Pragës

Më 1947 Roshi u nis për studime artistike në Zagreb. Ishte koha e shkurtër kur Tirana dhe Beogradi ende shkëmbenin studentë; ajo kohë mbaroi më 1948, kur Shqipëria u nda ashpër nga Jugosllavia e Titos. Studimet e tij u ndërprenë nga politika, dhe ai u transferua në Pragë të Çekosllovakisë, ku i përfundoi më 1951 dhe u kthye në Tiranë.

Ky detaj biografik thotë diçka që e kalojnë shpesh: brezi i parë profesionist i skenës shqiptare u shkollua jashtë, në kryeqytetet e bllokut lindor, dhe orbita e tij ndryshoi sipas grindjeve mes shteteve. Roshi nuk e zgjodhi Pragën; Praga i erdhi si pasojë e një prishjeje diplomatike. Ai u kthye me një formim të rregullt akademik në një teatër që ende po e ndërtonte vetveten.

Rreth 180 role: një kujtesë e tërë skene

Numri që përsëritet në të gjitha përkujtimet shqiptare është rreth 180 role — në skenë dhe në ekran së bashku; numërime të tjera e çojnë shifrën deri në 215–216. Sido që të numërohet, kjo është një sasi që nuk arrihet me pak filma të mëdhenj, por me punë të pandërprerë, sezon pas sezoni, në një trupë të vetme.

Ai luajti krah aktorëve që sot janë vetë emra referencë të skenës shqiptare — Drita Pelingu, Violeta Manushi, Tinka Kurti, Reshat Arbana, Marika Kallamata. Ndër rolet e tij teatrore që përmenden më shpesh është skllavi Ezop, figura e njeriut të shëmtuar e të zgjuar që e fiton lirinë me fjalë; një rol që kritika shqiptare e ka lidhur me vetë tipin e aktrimit të Roshit, ku trupi i vogël dhe fytyra e thyer ktheheshin në mjet, jo në pengesë.

Ekrani: nga «Tana» te «Kolonel Bunker»

Roshi hyri në kinemanë shqiptare në vitin e saj zero. Tana, e regjisorit Kristaq Dhamo, doli më 1958 dhe është filmi i parë artistik shqiptar; Roshi është aty. Vitin pasues erdhi Furtuna (1959). Prej andej filmografia e tij ecën paralel me gjithë prodhimin e Kinostudios «Shqipëria e Re»: Malet me blerim mbuluar dhe Kur zbardhi një ditë (1971), Fije që priten (1976), Njeriu me top (1977), Gjeneral gramafoni (1978), Apasionata (1983).

Rreth 36 filma, sipas numërimit më të përhapur. Kjo do të thotë se fytyra e Kadri Roshit është një nga fytyrat që shqiptarët panë më shumë se çdo tjetër gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX — në një kohë kur nuk kishte kanale të huaja, nuk kishte zgjedhje, dhe filmi shqiptar ishte pasqyra e vetme ku një komb e shihte veten duke lëvizur.

Karriera e tij nuk mbaroi me sistemin. Vdekja e burrit (1991) erdhi në vitin e shpërbërjes; Kolonel Bunker (1998) e gjeti atë ende në ekran, në një film që e trajtonte pikërisht paranojën e bunkerëve që kishte formuar dekadat e tij të punës. Pak aktorë të Evropës Lindore e kanë bërë atë kalim — nga kinemaja shtetërore e centralizuar te bashkëprodhimi ndërkombëtar — pa u tërhequr në heshtje.

Roli që s'erdhi kurrë

Në përkujtimet shqiptare pas vdekjes së tij përsëritet një hollësi që e shpjegon më mirë se çdo listë rolesh: Roshi u nda nga jeta me pengun se nuk e luajti kurrë Ali Pashë Tepelenën. Ishte roli që e kishte dashur — burri i jugut, i zgjuar dhe i rrezikshëm, sundimtari që u përpoq të ndërtonte diçka të tijën në perandori. Sipas shtypit shqiptar ai e tha më shumë se një herë se nuk donte të ikte pa e luajtur Ali Pashën; e vetmja gjë që mbeti është një fragment dokumentari ku e vunë në atë rol, sa për t'i treguar publikut çfarë humbi. Kinemaja shqiptare nuk ia dha kurrë skenën e plotë.

Ky peng thotë diçka edhe për vetë kinemanë: një prodhimtari e planifikuar nga qendra ka fuqinë të vendosë jo vetëm se cilat histori tregohen, por edhe se cilat mbeten pa u treguar. Ali Pasha ishte figurë tepër e ndërlikuar për një kinematografi që kërkonte heronj të pastër.

Trashëgimia

Njohja zyrtare erdhi vonë, por erdhi. Më 1995 Roshi mori Çmimin e Karrierës në Festivalin e Filmit Artistik; më 1997 Çmimin e Madh të Nderit; më 1999 iu dha titulli «Nderi i Kombit». Ai mban gjithashtu titullin «Artist i Popullit». U martua me Drita Tahon më 1947; djali i tyre, Kliti Roshi, u bë vetë aktor, ndërsa e bija, Ermira, këngëtare opere.

Kadri Roshi vdiq më 6 shkurt 2007 në Tiranë, në moshën 83-vjeçare. Një kinema në Kuçovë mban emrin e tij. Por trashëgimia e vërtetë e një aktori nuk është ndërtesa me emrin e tij: janë bobinat dhe kujtesa e publikut. Ai është ndër figurat e pakta të kulturës sonë të shekullit XX që një shqiptar i çdo brezi e njeh me shikim të parë — dhe kjo, për një jetim nga Ballshi që nisi si suflor, është forma më e plotë e fitores.

— Redaksia ZHURMA