Zalongu: fakti i vetëvrasjes suliote dhe legjenda e vallës

Në muajt e fundit të vitit 1803, në një shkëmb mbi fushën e lashtë të Kasopes në Epir, një grup grash suliote — të rrethuara bashkë me fëmijët e tyre nga forcat e Ali Pashë Tepelenës pas rënies së Suliit — zgjodhën, sipas traditës, vdekjen në vend të robërisë. Numri i tyre jepet zakonisht rreth gjashtëdhjetë, ndonëse tregime të mëvonshme e ngjitën në njëqind. Ngjarja u bë me kohë një nga imazhet më të fuqishme të historisë ballkanike — dhe njëkohësisht një nga rastet më të qarta se si një tragjedi e vërtetë shndërrohet, brez pas brezi, në mit kombëtar. E vërteta dhe legjenda këtu ecin aq afër njëra-tjetrës sa vetë ndarja mes tyre bëhet çështja.

Rënia e Suliit dhe arratisja e dhjetorit 1803

Konfederata e Suliotëve, komunitet shqipfolës ortodoks i ngulitur në malet e Epirit, kishte qëndruar për dekada si një xhep i pavarur brenda territorit që Ali Pasha e quante të vetin. Pushteti i tij në Janinë varej pikërisht nga zhdukja e xhepave të tillë të pavarur, dhe Suliu ishte më kokëforti prej tyre. Në fund të 1803-shit, pas rrethimesh, negociatash të thyera dhe premtimesh që s'u mbajtën, Suliu ra. Banorët u përpoqën të arratiseshin drejt bregdetit dhe drejt mbrojtjes së maleve fqinje; ndër ta ishin edhe luftëtarë të familjes Boçari, të cilëve u takonte të vazhdonin qëndresën edhe pasi vatra kishte rënë — një prej tyre, Marko Boçari, ende i ri në atë kohë, do të bëhej më vonë emri më i njohur i kësaj rezistence në sytë e botës, si komandant në shërbim të çështjes që doli nga rrënojat e Suliit. Por jo të gjithë arritën të kalonin natën e arratisjes. Një grup grash, të zëna në befasi bashkë me fëmijët e tyre gjatë kalimit nëpër Malin e Zalongut, u gjendën të rrethuara në një shkëmb pa rrugëdalje, me ushtrinë e Ali Pashës pas tyre dhe humnerën përpara.

Ç'thonë burimet e para — dhe ç'nuk thonë

Ngjarja ka dëshmi të hershme, pothuajse bashkëkohore. Udhëtari prusian Jakob Salomo Bartholdy, që shkroi rreth 1804-1805, dhe oficeri e antikuari britanik William Martin Leake, që udhëtoi në rajon rreth 1805, e regjistrojnë të dyja vetëvrasjen si akt real dhe të dëshpëruar — gra që zgjodhën vdekjen në vend të skllavërisë dhe robërisë që do t'i priste ato e fëmijët e tyre. Kjo pjesë e ngjarjes qëndron mirë brenda faktit historik, e mbështetur nga dëshmitarë pothuajse bashkëkohorë me kalimin e ngjarjes. Por asnjë prej këtyre burimeve të hershme nuk e përshkruan skenën që sot e njohim si ikonike: gratë që vallëzojnë e këndojnë njëra pas tjetrës, hidhen nga shkëmbi me radhë, si në një rit të koreografuar mirë. Përshkrimet më të vjetra flasin për arratisje kaotike e të dëshpëruar, jo për valle të organizuar. Numri i saktë i grave — nëse gjashtëdhjetë apo më shumë — dhe vetë skena e vallëzimit i përkasin shtresës së dytë të tregimit, asaj që erdhi më vonë dhe që sot mbulon pothuajse tërësisht kujtesën e ngjarjes origjinale.

Kënga dhe vallja: një ndërtim i shekullit XIX-XX

Imazhi që sot mban emrin «Vallja e Zalongut» u kristalizua shumë kohë pas 1803-shit. Teksti popullor i këngës lidhet me dramën patriotike të Spiridhon Peresiadhit, botuar më 1903 dhe vënë për herë të parë në skenë më 1904 — pra pothuajse një shekull pas ngjarjes. Dokumenti më i njohur i saj sot — vetë kënga, me imazhin e grave që kapen dorë për dore mbi buzë të humnerës e vallëzojnë drejt vdekjes — nuk është dëshmi bashkëkohore e 1803-shit, por krijim letrar e teatror i një periudhe të mëvonshme, në kulmin e ndërtimit të kujtesës kombëtare greke. Kjo dallim nuk e bën tragjedinë më pak të vërtetë; përkundrazi, e nderon më shumë vetë faktin duke e ndarë qartë nga stolisja që erdhi më vonë mbi të.

Filhelenizmi dhe përdorimi politik i Zalongut

Gjatë Luftës për Pavarësinë e Greqisë në vitet 1820, tregimi i Zalongut u përhap gjerësisht në Angli dhe në Shtetet e Bashkuara si propagandë filhelene — një ngjarje e thjeshtuar në «njëqind gra që kërcejnë e këndojnë drejt vdekjes», e përshtatur për të lëvizur ndjenjën publike perëndimore në favor të çështjes greke kundër Perandorisë Osmane. Nga një tragjedi lokale me rrënjë në rënien e një konfederate shqipfolëse brenda pashallëkut të Ali Pashës, ngjarja u zhvendos gradualisht drejt një lufte tjetër, më të gjerë, dhe filloi udhëtimin drejt përfshirjes së saj të plotë në panteonin kombëtar grek. Monumenti prej guri i skulptorit Georgios Zongolopullos, ngritur në Malin e Zalongut ndërmjet 1954 dhe 1960, e vulosi këtë proces shekullor: sot ai qëndron si një nga simbolet më të njohura kombëtare të Greqisë moderne, i vizituar çdo vit nga mijëra njerëz që e njohin ngjarjen përmes këngës e monumentit, jo përmes dëshmive të para.

Shtresa shqipe që u zbeh

Këtu qëndron thelbi i çështjes, siç e kupton edhe rrjeti shqiptar si kornizë leximi: Suliotët e asaj kohe ishin shqipfolës, fakt gjuhësor i dokumentuar mirë për komunitetin e tyre në fillim të shekullit XIX. Kjo nuk është një pretendim mbi identitetin e sotëm të pasardhësve të tyre, as një përpjekje për ta bërë tragjedinë pronë ekskluzive të dikujt — Suliotët luftuan si pjesë e vetë lëvizjes që ushqeu revolucionin grek, dhe kujtesa e tyre u bë me të drejtë pjesë e kujtesës greke kombëtare. Ajo që bie në sy është diçka tjetër: si shtresa gjuhësore shqipe e ngjarjes u zbeh gradualisht nga tregimi publik ndër shekuj, ndërsa monumenti, kënga dhe libri shkollor e mbajtën gjallë vetëm kuadrin kombëtar grek. Ka edhe një ironi më të hidhur, e brendshme vetë ngjarjes: gratë e Zalongut u shtynë drejt humnerës nga forcat e Ali Pashës — vetë shqiptar prej Tepelenës — që shkatërroi Suliun shqipfolës për të konsoliduar pushtetin e vet mbi Epirin. Rrjeti u kthye kundër vetes, njësoj si në rastin e Ali Pashë Tepelenës vetë, figurë që sundoi mbi shqiptarë duke shërbyer njëkohësisht interesat e veta e ato të Stambollit. Zalongu mbetet, pra, njëkohësisht tragjedi e vërtetë, mit i ndërtuar me kujdes shekullor, dhe kujtim i një copëtimi që e preku rrjetin shqiptar nga brenda, jo vetëm nga jashtë.