Hysni Lepenica: mësuesi që u bë komandant i Jugut dhe ra në Grehot

Pak figura e mbajnë aq qartë kontradiktën e rezistencës shqiptare sa Hysni Lepenica. Ishte mësues fshati që u bë komandant i përgjithshëm i Jugut; ishte një njeri që Zogu e dënoi me vdekje dhe që tri vjet pas daljes nga burgu udhëhoqi betejat më të suksesshme të Ballit Kombëtar kundër ushtrisë italiane; dhe ishte, në fund, një dëshmor lufte të cilit regjimi që fitoi ia mohoi vetë luftën. Në një biografi të vetme mblidhet gjithë fati i asaj brezni nacionalistësh që luftuan pushtuesin dhe humbën kujtesën.

Nga malësia e Vlorës te kolegji i arbëreshëve

Hysni Lepenica lindi më 10 shkurt 1900 në fshatin Lepenicë, në malësinë e Vlorës, bir i Alush Mamo Hysajt. Shkollën fillore e kreu në Vlorë, por udha e tij e vërtetë e formimit e nxori jashtë kufirit: studioi në kolegjin shqiptar të Shën Adhrianit në San Demetrio Corona, në Kalabri — të njëjtën shkollë arbëreshe që kishte ushqyer breza rilindësish. Ky detaj nuk është anësor. Fakti që një djalë nga malet e Vlorës formohej intelektualisht mes arbëreshëve të Italisë tregon sa i gjallë ishte ende, në fillim të shekullit XX, ai rrjet i tërthortë që lidhte fshatin shqiptar me diasporën e vjetër përtej Adriatikut. I kthyer në atdhe, Lepenica u bë mësues dhe, rreth viteve 1917–1918, hapi bashkë me Selam Musain një shkollë në Lepenicë — arsimimi si akti i parë politik, siç e kishte kuptuar gjithë Rilindja.

Kundër Zogut: dënimi me vdekje dhe burgu

Biografia e Lepenicës prish çdo skemë të thjeshtë. Në Luftën e Vlorës të vitit 1920 ai mori pjesë si propagandist e luftëtar; më 1921 u propozua për oficer nga Ahmet Lepenica dhe Qazim Koculi. Por vitet e mëpasme e vunë ballë për ballë me pushtetin e Ahmet Zogut. Më 12 korrik 1932 u arrestua për pjesëmarrje në lëvizjen e fshehtë të Vlorës kundër regjimit; u dënua me vdekje, dënim që iu kthye në 101 vjet burg, dhe doli i lirë vetëm më 4 shtator 1938. Ky është një njeri që kishte paguar tashmë me lirinë e vet përpara se të fillonte lufta e madhe — jo një aventurier i çastit, por një kundërshtar i vjetër i çdo pushteti që e ndiente të huaj për popullin.

«Shqiponja»: çeta e parë nacionaliste e Vlorës

Në fund të nëntorit 1942, Hysni Lepenica dhe Skënder Muço formuan në krahinën e Vlorës çetën e parë nacionaliste, të quajtur «Shqiponja» — bërthama ushtarake e Ballit Kombëtar në jug. Kur negociatat e verës 1943 (mbledhja e Mukjes, gusht 1943) u përpoqën të bashkonin rezistencën nacionaliste me atë komuniste, udhëheqësi i Ballit, Mit'hat Frashëri, e emëroi Lepenicën komandant të përgjithshëm të forcave të Jugut. Ishte njohja se pas mësuesit qëndronte një organizator ushtarak i vërtetë: jo një kryetar fisi me pushkë, por një komandë me strukturë, që synonte të vepronte si ushtri e një lëvizjeje kombëtare.

Vera e fitoreve, 1943

Muajt gusht–shtator 1943 ishin kulmi. Nën komandën e Lepenicës u zhvilluan një varg përleshjesh me forcat pushtuese në Dukat, në Qafën e Dushkut, në Mavrovë e në Vajzë; në shtator luftimet vazhduan në Mavrovë, Vadicë, Drashovicë e Llakatund, kësaj here — sipas dëshmive — me ndihmën e aviacionit aleat dhe nën drejtimin taktik të Aziz Çamit. Për një çast të shkurtër, rezistenca nacionaliste e Jugut dukej se kishte gjetur udhëheqjen dhe vazhdimësinë që i kishin munguar. Ishte pikërisht ky moment fitoreje ai që e bëri emrin e Lepenicës të rëndë — dhe, siç ndodh shpesh, të rrezikshëm.

Grehoti, shtator 1943

Pas kapitullimit të Italisë më 8 shtator 1943, divizionet italiane në Shqipëri mbetën të bllokuara mes gjermanëve që po hynin dhe forcave shqiptare. Lepenica u nis drejt Grehotit (Gërhotit), në rrethinat e Gjirokastrës, për të marrë në dorëzim armët e një divizioni italian — sipas burimeve, divizioni «Ferrara», ndonjëherë i përmendur si «Peruxhia» — pasi ishte rënë gjoja dakord me gjeneralin. Marrëveshja u prish: forcat italiane sulmuan papritur krerët e Ballit. Hysni Lepenica u vra atje, më 13 shtator 1943 (disa burime japin 14 shtatorin). Rrethanat e sakta mbeten të diskutueshme — një dëshmi e mëvonshme, e atribuar Ali Këlcyrës, përmend rolin e majorit britanik të misionit ushtarak (H. W. Tilman) në rrjedhën e ngjarjeve — por përfundimi është i qartë: komandanti i përgjithshëm i Jugut ra teksa priste dorëzimin e armëve të një ushtrie që sapo kishte kapitulluar.

Lufta e mohuar

Fati i kujtesës së tij tregon më shumë se çdo betejë. Pas 1945-s, historiografia zyrtare e regjimit komunist e fshiu ose e tjetërsoi luftën antifashiste të Ballit Kombëtar; dëshmorët e Grehotit, që kishin rënë duke luftuar ushtrinë pushtuese, u rishkruajtën si «kolaboracionistë». Rivlerësimi historik — nga polemika e Uran Butkës e deri te hapja e arkivave — e ka rikthyer prapë pyetjen në vendin e vet. Skeptiku politik nuk do t'i lajë duart Ballit për rrugën e mëvonshme të lëvizjes gjatë luftës civile 1943–1944; por Hysni Lepenica ra në shtator 1943, në betejë të hapur kundër italianëve, para se ajo rrugë të nisej. Krenari kulturor do të shtojë vetëm kaq: një mësues nga malet e Vlorës, i formuar te arbëreshët e Kalabrisë, që u dënua me vdekje nga një mbret dhe ra duke luftuar një perandori — meriton të kujtohet me emrin e vet, jo me atë që ia veshën fitimtarët.