Abaz Kupi: qëndresa te Durrësi, Legaliteti dhe mërgimi i një kombëtari

Në mëngjesin e 7 prillit 1939, kur anijet italiane u shfaqën para Durrësit, i vetmi vend ku pushtimi hasi plumba ishte porti. Aty, mes xhandarëve dhe vullnetarëve që nuk pranuan të dorëzohnin një shtet të tradhtuar nga mbreti i tyre, ishte edhe një oficer nga Kruja: Abaz Kupi. Gjashtë vjet më vonë, i njëjti burrë do të largohej nga Shqipëria për të mos u kthyer kurrë — jo sepse humbi një luftë kundër të huajve, por sepse humbi luftën për të vendosur se çfarë Shqipërie do të dilte prej saj. Historia e Abaz Kupit është historia e krahut kombëtar e monarkist të qëndresës shqiptare: një krah që luftoi, që humbi, dhe që fituesit e fshinë me kujdes nga kujtesa e kombit.

Njeriu nga Kruja

Abaz Kupi lindi më 6 gusht 1892 në Krujë, qytetin-simbol të Skënderbeut, në një familje malësore me peshë vendore. U formua si oficer xhandarmërie dhe u ngjit në karrierë krah ngjitjes së Ahmet Zogut, të cilit i mbeti besnik gjatë gjithë jetës. Besnikëria ndaj kurorës nuk ishte për Kupin një pozicion oportunist, por një bindje: legaliteti i shtetit shqiptar, ashtu siç ishte ndërtuar pas Pavarësisë, ishte për të vetë forma e mbijetesës kombëtare. Kjo bindje do t'i jepte emrin lëvizjes që themeloi — dhe do t'ia përcaktonte fatin.

Durrësi, prill 1939

Kur Italia fashiste pushtoi Shqipërinë më 7 prill 1939, mbreti Zog iku dhe ushtria e brishtë u shpërbë pa urdhër. Në shumicën e bregdetit italianët zbritën pa rezistencë. Në Durrës, përkundrazi, u zhvillua e vetmja qëndresë e vërtetë e armatosur e asaj dite. Kupi, si oficer i xhandarmërisë së qytetit, ishte mes atyre që mblodhën xhandarë e vullnetarë dhe i mbajtën pozicionet për orë të tëra përballë një force detare dërrmuese. Në atë mbrojtje ra edhe Mujo Ulqinaku, marinari që qëlloi deri në vdekje nga mitralozi i tij. Durrësi u thye — por qëndresa e tij mbeti prova se pushtimi nuk kaloi pa gjak, dhe se ai gjak u derdh nga njerëz si Kupi.

Kthimi dhe fronti i qëndresës

Pas pushtimit Kupi kaloi një kohë jashtë vendit, por u kthye herët për të organizuar qëndresën e armatosur në malësinë e Matit e të Krujës, ku emri i tij kishte peshë. Kur lëvizja antifashiste filloi të merrte formë, ai ishte mes protagonistëve: në Konferencën e Pezës të shtatorit 1942 — akti themelues i Frontit Nacionalçlirimtar — Abaz Kupi u fut në Këshillin e Përgjithshëm si përfaqësues i krahut kombëtar, krah komunistëve. Për një çast të shkurtër dukej se qëndresa shqiptare mund të ishte një e vetme, e gjithanshme, mbi ndarjet ideologjike.

Legaliteti dhe çarja

Ai çast nuk zgjati. Në Konferencën e Mukjes të gushtit 1943, kombëtaristët e Ballit Kombëtar dhe komunistët ranë dakord për një komitet të përbashkët për Shqipërinë "etnike"; por marrëveshja u prish shpejt kur udhëheqja komuniste, nën presionin e Partisë Komuniste Jugosllave, e hodhi poshtë. Pas kësaj dhe pas mbledhjes së Labinotit, ndarja u bë e pakthyeshme. Më 19 nëntor 1943 Abaz Kupi u largua nga Kryesia e Këshillit Nacionalçlirimtar dhe themeloi Lëvizjen e Legalitetit — organizatën monarkiste që synonte rikthimin e Mbretit Zog dhe që mblodhi rreth vetes fise gegë e xhandarë besnikë të kurorës, sidomos në Mat e në veri. Nga ky çast, qëndresa shqiptare u nda më dysh: një krah komunist nën Enver Hoxhën, dhe një krah kombëtar-monarkist rreth Kupit e Ballit.

Misioni britanik

Fatin e Kupit e vendosi, në pjesë të madhe, një zgjedhje e largët — ajo e Londrës. Gjatë vitit 1944, oficerë britanikë të Ekzekutivit të Operacioneve Speciale (SOE) — Julian Amery, Neil "Billy" McLean dhe David Smiley — punuan me muaj krah Kupit, duke shpresuar se ai do të ngrinte veriun në një kryengritje të gjerë kundër gjermanëve. Kupi ishte gati të luftonte, por vetëm në emër të Zogut e të legalitetit; Londra nuk pranonte të angazhohej për kthimin e mbretit. Ndërkohë komanda aleate arriti në përfundimin se forca që po godiste më ashpër gjermanët ishin partizanët e Hoxhës — dhe mbështetja, armët e ajrit u zhvendosën vendosmërisht nga ana e tyre. Kupi mbeti pa mbështetje, i braktisur nga aleati që e kishte kërkuar. Julian Amery do ta rrëfente më vonë këtë epizod në kujtimet e tij, Sons of the Eagle.

Mërgimi dhe fshirja

Në vjeshtë të vitit 1944, teksa forcat komuniste konsolidonin kontrollin, Abaz Kupi u tërhoq drejt bregut dhe kaloi detin drejt Italisë, i ndihmuar nga britanikët — krah tij edhe Mit'hat Frashëri, udhëheqësi i Ballit. Pjesa tjetër e jetës i kaloi në mërgim: fillimisht në Itali, e më pas në Shtetet e Bashkuara, ku vdiq në Nju-Jork më 17 janar 1976. Në Shqipërinë e Enver Hoxhës, emri i tij u kthye në sinonim tradhtie: historiografia zyrtare e cilësoi "bashkëpunëtor" dhe e fshiu qëndresën e tij te Durrësi ashtu si tërë krahun kombëtar të luftës. Vetëm pas rënies së diktaturës, pas vitit 1990, figura e Abaz Kupit filloi të lexohej sërish — jo si mit i kundërt, por si pjesë e plotë e një historie që fituesit e kishin shkruar gjysmake. Ai mbetet kujtesa e një të vërtete të thjeshtë e të pakëndshme: se qëndresa shqiptare nuk ishte e një ngjyre të vetme, dhe se ata që humbën luftën e brendshme humbën edhe të drejtën për t'u kujtuar — derisa koha ua ktheu.