Muzeu SHQ 23 Prill 2026

Lufta e Vlorës 1920: 4.000 vullnetarë kundër 20.000 trupave italiane

Në qershor 1920, 4.000 vullnetarë shqiptarë nxorën jashtë 20.000 trupat italiane nga bregdeti i jugut. Sazani mbeti i Italisë deri më 1947. Por shumica e atyre që fituan betejën nuk mbijetuan shtetin që ata ndihmuan të n

Redaksia ZHURMA 19:13 Përditësuar 19:13 5 min lexim

FOTO · Lufta e Vlorës.jpg · Public domain · Libri: Lufta e Vlorës 1931 Arkivi ZHURMA

Më 29 maj 1920, rreth dyqind burra nga zona e Vlorës u mblodhën fshehtas në Barçallë të Dukatit dhe vendosën: rezistenca do të ishte e armatosur. Kjo mbledhje — e dokumentuar nga Sejfi Vllamasi në kujtimet e tij Ballafaqime politike në Shqipëri 1897-1942 (1995) — i parapriu me gjashtë ditë sulmit të parë. Komiteti i Mbrojtjes Kombëtare të Vlorës, i kryesuar nga Osman Haxhiu dhe me Qazim Koculin si komandant ushtarak, dërgoi ultimatum gjeneralit italian Settimio Piacentini më 2 qershor: largohuni, ose do t'ju largojmë. Piacentini, komandant i rreth 20.000 trupash, refuzoi. Italia kishte ardhur në Vlorë që nga tetori 1914 — fillimisht si «mision humanitar» pas ikjes së Princ Vidit, pastaj si okupacion i drejtpërdrejtë pas Traktatit sekret të Londrës të 26 prillit 1915, i cili i premtonte Romës kontrollin e Vlorës dhe një protektorat mbi Shqipërinë. Kishte ndërtuar kazerma, ngritur administratë, ndarë Sazanin si «territor italian të garantuar». Luftën e ardhshme e financoi kryesisht filantrop vlonjat Esheref Dano Boçari, i cili hapi dhe mbajti spitalet e fushës me paratë e veta — do të vdiste në varfëri në vitin 1961, pa kompensim nga shteti shqiptar.

Pse ka rëndësi

Më 2 qershor 1920 Komiteti i Mbrojtjes Kombëtare të Vlorës i dërgoi ultimatum gjeneralit italian Settimio Piacentini, komandant i rreth 20.000 trupash; kryengritja filloi më 5 qershor me rreth 4.000 luftëtarë të mobilizuar nga Lumi i Vlorës, Kurveleshi, Labëria dhe Mallakastra.
Komanda kaloi te Qazim Koculi, që gazeta Politika e Beogradit e quajti «shpirti i kryengritjes»; më 11 qershor, në betejën e Kotës afër Kaninës, u vra gjenerali italian Enrico Gotti.
Më 2 gusht 1920 u firmos në Tiranë Protokolli italo-shqiptar: Italia tërhiqej nga Vlora, Saranda, Tepelena, Himara, Durrësi dhe Shëngjini, dhe më 3 shtator Koculi hyri triumfues në Vlorë.
Italia mbajti ishullin e Sazanit si bazë ushtarake; ai iu kthye Shqipërisë vetëm më 1947, pas rënies së fashizmit dhe Traktatit të Paqes të Parisit.

Por konteksti kishte ndryshuar që nga janari. Nga 28 deri më 31 janar, në Lushnjë, kongresi rrëzoi qeverinë pro-italiane të Durrësit, caktoi Këshillin e Lartë si bartës të sovranitetit, ngriti një qeveri të re nën Sulejman Delvinën dhe zhvendosi kryeqytetin në Tiranë. Shqipëria deklarohej shtet i pavarur, pa protektorat. Ahmet Zogu — i sapocaktuar Ministër i Brendshëm — nisi negociatat për largimin italian me mjete politike. Negociatat dështuan. Italianët nuk po shkonin.

Katër sulmet dhe gjeneralia e vdekur

Kryengritja filloi zyrtarisht më 5 qershor dhe u zhvillua në katër valë kryesore: 5, 6, 11 qershor dhe 24 korrik. Komanda fillestare iu ngarkua Ahmet Lepenicës, komisar me rreth 4.000 luftëtarë të mobilizuar nga Lumi i Vlorës, Kurveleshi, Labëria dhe Mallakastri. Mes tyre mbërriti edhe diaspora: shoqëria «Vatra» e Amerikës nisi bandën e vet — të drejtuar nga muzikanti Thoma Nasi — bashkë me trupa vullnetare, njëzet e tre ditë udhëtim me anije deri në portin e Durrësit. Por gazeta Politika e Beogradit, në numrin e 15 janarit 1921, do ta përshkruante me qartësi: «Qazim Koculi ishte shpirti i kryengritjes.» I lindur në fshatin Kocul të rrethit të Vlorës dhe i formuar në Akademinë Detare të Stambollit, Koculi mori komandën e plotë pasi Lepenica u largua gjashtë ditë brenda sulmit të parë — arsyet mbeten të diskutueshme, si sëmundje ashtu edhe mosmarrëveshje taktike. Krah tij luftuan Sali Vranishti, komandant i njësisë së Vranisht, dhe Selam Musai, komandant nga Salerija, i cili u vra në betejë.

Italianët kishin superioritet teknik — artileri, anije lufte të Marinës Mbretërore në Gjirin e Vlorës, aeroplanë vëzhgimi. Por kishin tri probleme serioze: malarinë, që shkatërronte garnizonin gjatë verës; trazirat e pasluftës në Itali vetë — në qershor 1920 bersaljerët e Ankonës refuzuan të niseshin për në Shqipëri, në kontekstin e trazirave të Biennio Rosso-s, dhe pas asaj mosbindjeje asnjë përforcim nuk mbërriti më; dhe terrenin — malet e Labërisë nuk lejojnë operacione të rregullta kundër forcave partizane vendëse. Sipas Historia e Shqipërisë (Akademi Buda et al., 1956-1959), të cituar nga Gazeta Dielli, gjatë gjithë luftimeve u zunë rob mbi 1.000 ushtarë italianë dhe u konfiskuan 7 topa e rreth 70 mitraloza — prova materiale se beteja nuk ishte thjesht rezistencë mbrojtëse.

Më 11 qershor, gjatë betejës së Kotës afër Kaninës, gjenerali italian Enrico Gotti u vra — kuota e parë simbolike: një gjeneral i huaj i vrarë nga popull pa ushtri të rregullt. Pas mesjuajit, Italia kaloi në pozita mbrojtëse rreth qytetit; kryengritësit shqiptarë kishin marrë nën kontroll gjithë territorin prapavijor.

Protokolli i Tiranës

Kriza u ngrit edhe në parlamentin italian. Giovanni Giolitti, kryeministri liberal i kthyer në pushtet më 15 qershor, bëri llogarinë: një luftë e humbur kundër një populli «miqësor» rrëzonte qeverinë. Më 2 gusht 1920 u firmos në Tiranë Protokolli italo-shqiptar. Termat ishin të qarta: Italia tërhiqej plotësisht nga Vlora, Saranda, Tepelena, Himara, Durrësi dhe Shëngjini — të gjitha pikat me prani ushtarake ose administrative. Po aq rëndoi ajo që Roma hoqi dorë pa e shënuar në hartë: planin për një mandat të Lidhjes së Kombeve mbi Shqipërinë — kërkesë që kryeministri Francesco Saverio Nitti e kishte parashtruar në Konferencën e Paqes në Paris. Në vend të mandatit Italia mbajti një «mbrojtje diplomatike» të pavarësisë shqiptare; një vit më vonë Konferenca e Ambasadorëve njohu njëherësh sovranitetin e Shqipërisë dhe «interesat e veçanta» italiane. Tërhëqja filloi zyrtarisht më 17 gusht; më 3 shtator, Koculi hyri triumfues në Vlorë dhe mori funksionet e prefekturës. Këshilli i Lartë i Lushnjës njihej si qeveria legjitime e vendit.

Por Italia mbante Sazanin — ishulli prej rreth 5 kilometra katrore mbeti bazë ushtarake italiane. Ky kompromis — i pranuar sepse pa të s'do kishte paqe — përcaktoi historinë strategjike të Adriatikut për 27 vjetët e ardhshëm. Vetëm më 1947, pas rënies së fashizmit dhe Traktatit të Paqes të Parisit, ishulli iu kthye Shqipërisë.

Humbjet mbeten të kontestuara. Burimet shqiptare përmendin rreth 750 të vrarë; burimet italiane i ulin humbjet e tyre, duke pretenduar se shumica ishin nga malaria. Ajo që nuk mund të kontestohet: fshatrat e Labërisë dhe Kurveleshit dërguan djalmërinë e tyre pa kompensim, pa pension, pa regjistrim të emrave — dhe kjo harresë institucionale mbetet borxhi i pashlyer i shtetit ndaj atyre viteve.

Çfarë mbetet

Më 12 tetor 1922, Mit'hat Frashëri — ministri i parë i Punëve Publike pas pavarësisë dhe kreu i delegacionit shqiptar në Konferencën e Paqes të Parisit — shkroi një letër rreth dy ngjarjeve të Vlorës. Për 1920-ën, sipas botimit të letrës nga Arbanon Magazine, Frashëri shkroi se ngjarja «nuk mund të kishte ndodhur askund tjetër veçse në Vlorë, në këtë tokë, nga këta njerëz», dhe se «njëzeti i tha Shqipërisë: je e lirë dhe këtë liri ia ke vetëm vetes». Frashëri nuk ishte romantik; ishte diplomat i trajnuar. Kur ai bënte dallimin midis 1912-ës dhe 1920-ës, e kishte parë me sytë e vet: pavarësia e 1912-ës ishte e negociuar dhe e mbrojtur nga Austria. Vlora ishte diçka tjetër — ishte hera e parë që Shqipëria si shtet iu imponua dikujt me forcë.

Qazim Koculi hyri në Vlorë më 3 shtator 1920 dhe mori funksionet e prefekturës. Më 6 dhjetor 1921, u zgjodh Kryeministër i Shqipërisë — mandatin e mbajti një ditë, si rezultat i lojërave parlamentare. Fati i tij mbyllet me datë të saktë: sipas dëshmisë së familjes, të ruajtur nga memorie.al, Koculi u vra nga autoritetet italiane më 3 janar 1943 — hakmarrje e vonuar njëzet e tre vjet, por e nënshkruar qartë si e tillë. Ai që kishte mposhtur Romën si komandant, u vra nga Roma si i burgosur.

Sali Vranishti dhe disa nga veteranët e tjerë do të vdisnin edhe ata nën Zogun ose komunistët. Lufta e Vlorës është kështu njëkohësisht mit themelor dhe tragjedi e pa-kujtuar: njerëzit që mbrojtën shtetin u ndëshkuan nga ai shtet ose nga pasardhësit e tij. Kur Edi Rama flet sot për «partneritetin strategjik» me Italinë, ai flet nga një pozicion force i mundësuar pikërisht nga ato nëntëdhjetë e gjashtë ditë. Distanca midis 1920-ës dhe sotit nuk është thjesht kronologjike — është distanca midis një populli që duhej të luftonte për bregdetin e vet dhe një shteti që tani bisedon si i barabartë. Ajo distancë u pagua me gjak, dhe kushton shumë të mos kujtohet kush e pagoi.

Burimet:

Lidhje të drejtpërdrejta: