Ura e Zogut: monumenti i rrezikuar që lidhi Shqipërinë e Veriut me Jugun

MILOT — Ura e Zogut, ndërthurja e parë e përhershme mbi lumin Mat që nga viti 1927, mbetet në gjendje kritike pas ndërhyrjes emergjente të vitit 2024 që kushtoi mbi 55 milionë lekë fondesh publike. Aktivistët e Shoqatës "Sebastia" paralajmërojnë se struktura vazhdon të rrezikohet, ndërsa dokumentet zyrtare tregojnë rënë të reja mbi bazën e harqeve të çelikuara.

Pse ka rëndësi

• Ura ishte porta e vetme e përhershme ndër Shqipërinë qendrore dhe veriore për gjysmë shekulli, duke lejuar qasjen drejt Shkodrës, Mirditës dhe Tropojës
• Europa Nostra e përfshoi në listën e 7 monumenteve më të rrezikuara të Europës në 2022
• Investimi i 55 milionë lekë në 2024 nuk ka stabilizuar monumentin, sipas inspeksioneve të fundit

Inspektimet e janarit dhe shkurtit 2026, të kryera nga Drejtoria Rajonale e Trashëgimisë Kulturore Shkodër, kanë dokumentuar degradimin e vazhdueshëm. "Pavarësisht strukturës që i është vendosur, ka pasur një rënie të saj, çka nuk e mban më këmbën e urës, por duket se rrezikohet edhe vetë struktura", thotë Elsa Sula, aktiviste pranë Qendrës "Sebastia", duke cituar procesverbalet e mbërritura nga Ministria e Turizmit, Kulturës dhe Sportit.

Monumenti, i njohur edhe si Ura e Matit, u përfshua nga organizata "Europa Nostra" në listën e 7 monumenteve më të rrezikuara në Europë në vitin 2022. Një vit më pas, ekspertë të organizatës inspektuan objektin në terren pas alarmit të ngritur nga aktivistët dhe specialistët e trashëgimisë kulturore. Projekti për ndërhyrjen emergjente u miratua nga Këshilli Kombëtar i Trashëgimisë Kulturore Materiale në 2023, ndërsa projekti teknike u hartua nga Universiteti Politeknik i Tiranës.

Sipas Wikipedia-së shqipe, ura është projektuar nga inxhinieri italian Martini, ndërsa zbatimi i projektit u bë nga inxhinieri shqiptar Gjovalin Gjadri, i cili ka projektuar edhe rrugën automobilistike Milot-Burrel. Pothuajse e gjithë baza materiale u soll nga italianët, dhe ndërimi u realizua brenda një viti, dalë për madhështinë e saj sipas shtypit të kohës.

Wikipedia e anglishtes ofron detaje të ndryshme teknike: ajo shpjegon se ura u projektua nga inxhinierë suizë dhe gjermanë, që nga emri "Mat Bridge" ose "Zogu Bridge", me një gjatësi 480 metra dhe ndërtuar me pesë harqe të çelikuar mbi shtyllë betoni. Kjo discrepancë midis burimeve — Martini italianë kundër inxhinierëve suizë/gjermanë — yllikon nevojën për studim arhivistik më thellë.

Ura u quajtë për shumicën e saj jetësore "Ura e Zogut" sepse Mbreti Zogu I ishte ideatori i ndërtimit të kësaj ure shumëfunksionale, sidomos për kohën. Ajo shërbeu si portë e domosdoshme për të hyrë në Shqipërinë e Epërme që përfshinte Shkodrën, Lezhën, Mirditën, Tropojën, Kukësin dhe Pukën. Kjo qendrim i saj estratégjik e bëri artikullin e rëndësishëm të infrastrukturës kombëtare për gjysmë shekulli — deri në vitet 70, kur u ndërtua ura e dytë mbi Mat, dhe 25 vite më vonë, e treta.

Shoqata "Sebastia" kërkon publikimin e plotë të dokumentacionit teknik, auditim institucional dhe ndërhyrje të reja, të menjëhershme dhe të mirëstudiuara, nëse ekspertët konfirmojnë se objekti vijon të jetë i rrezikuar. "Transparencë të plotë financiare mbi çdo qindarkë të investuar në 'Urën e Matit', nga projektimi, zbatimi, mbikëqyrja dhe çdo amendim kontrate", shkruan organizata në deklaratën publike. Mbikëqyrja teknike e ndërhyrjes u realizua nga Universiteti Politeknik i Tiranës dhe DRTK Shkodër, ndërsa zbatimi i punimeve u dha bashkimit të operatorëve ekonomikë "ANK" shpk dhe "Ad Star" shpk.

"Ajo është trashëgimi kombëtare. Humbja apo degradimi i saj do të ishte një dështim institucional përballë historisë, komunitetit dhe brezave që vijnë", mbyllet deklarata e organizatës. Ndryshe nga monetë të tjera kulturore që humbasin funksionin origjinal, Ura e Zogut mbetet ndërthurje aktive — por një aktivitet i rrezikuar, me bazat e saj të thyera dhe harqet e saj të çelikuara të rrënë në betonin e shkrirë nga koha dhe nga mangimi i ujit të Matit.

Burimet:

• Boldnews.al — raporton për ndërhyrjen emergjente të 2024, investimin 55 mln lekë, alarmin e aktivistëve dhe inspektimet e DRTK Shkodër në janar-shkurt 2026
• Wikipedia (shqip) — shpjegon projektimin nga Martini, zbatimin nga Gjovalin Gjadrin, materialet italiane dhe rolit si portë drejt Shqipërisë së Epërme
• Wikipedia (anglisht) — jep detajet teknike: 480 m, 5 harqe çelikuara mbi shtyllë betoni, projektim suiz/gjerman, emërim pas Mbretit Zog

— Redaksia ZHURMA