Republika Shqiptare e vitit 1925: republika që mbante brenda saj një mbret

Asnjë republikë në historinë e re shqiptare nuk lindi me kaq pak besim te vetvetja sa Republika e vitit 1925. Ajo nuk u shpall nga një popull i ngritur për të rrëzuar një mbret — përkundrazi, u shpall nga një njeri që e donte fronin dhe e quante republikën thjesht shkallën e parë drejt tij. Kjo është paradoksi i saj themelor, dhe është nder ndaj së vërtetës ta thuash hapur: republika e parë shqiptare qysh në djep mbante brenda saj farën e monarkisë.

Si lindi nga gërmadhat e Qershorit

Që të kuptohet viti 1925, duhet kthyer pak prapa. Më 1924 vendi kishte njohur një gjë të rrallë për Ballkanin e asaj kohe: një lëvizje me program reformator. Revolucioni i Qershorit dhe qeveria e Fan Nolit kishte premtuar shpërndarjen e tokës, fund të bejlerëve dhe një shtet të drejtë. Por peshkopi-kryeministër nuk pati as ushtri, as para, as kohë. Kundërshtari i tij, Ahmet Zogu, kishte ikur në Jugosllavi, dhe nga atje u kthye më 13 dhjetor 1924 me rreth një mijë vullnetarë jugosllavë e rusë të bardhë, të financuar nga Beogradi. Më 24 dhjetor Tirana ra; Noli mori udhën e mërgimit drejt Italisë, me një dënim me vdekje pas shpine.

Pra republika që do të shpallej një muaj më vonë nuk u ngjiz në kuvende të lira, por në fitoren e një kthimi me armë. Kjo origjinë e ndoti gjithçka që pasoi — dhe ndershmëria e Konicës na detyron ta pranojmë: shumë nga sëmundjet e shtetit shqiptar të viteve '20 nuk ishin "fati i keq" i një kombi të vogël, por pasojë e drejtpërdrejtë e mënyrës si u morën pushtetet.

31 janari 1925: republika me një zot

Më 21 janar 1925 Asambleja Kushtetuese e shpalli Shqipërinë republikë. Dhjetë ditë më vonë, më 31 janar, e njëjta asamble zgjodhi Ahmet Zogun president për një mandat shtatëvjeçar. Statuti Themeltar, i shpallur më 2 mars 1925, ndërtoi në letër një republikë parlamentare me ndarje pushtetesh: një Dhomë Deputetësh me 57 anëtarë dhe një Senat me 18 — dy të tretat të zgjedhura, një e treta të emëruara nga vetë presidenti.

Por kushtetuta më e kujdesshme në botë nuk vlen asgjë kur shkruhet sipas masave të një njeriu. Presidenti shqiptar nuk ishte një kreu ceremonial: ai ishte njëkohësisht kreu i shtetit dhe i pushtetit ekzekutiv, emëronte e shkarkonte ministra, emëronte një pjesë të senatorëve dhe propozonte ndryshime kushtetuese. Me fjalë të tjera, republika e re i dha një njeriu pushtete që në një monarki do të quheshin mbretërore. Forma ishte republikane; fryma ishte autokrate. Vetëm emri i mungonte fronit.

Çmimi i fronit: Italia

Zogu ishte ardhur në pushtet me ndihmën jugosllave, por mbreti i ardhshëm e dinte se Beogradi kërkonte shpërblim në tokë e ndikim — dhe ai nuk kishte ndërmend t'ia jepte. Kështu ai u kthye nga ai që ofronte më shumë para e më pak kufij të diskutueshëm: Italia fashiste e Musolinit.

Brenda pak muajsh u ndërtua e gjithë arkitektura e varësisë që do ta përcaktonte Shqipërinë deri më 1939. Më 15 mars 1925 ministri i Jashtëm Myfit Libohova nënshkroi marrëveshjen me Credito Italiano për themelimin e Bankës Kombëtare të Shqipërisë — bankë "kombëtare" ku shteti shqiptar mbante vetëm 49 për qind dhe italianët 51. Pak më vonë u krijua shoqëria SVEA për "zhvillimin ekonomik": rrugë, ura, porte — të ndërtuara me hua italiane që do t'i shërbenin po aq lidhjes politike sa edhe udhëtarit. Më 27 nëntor 1926 erdhi Pakti i Tiranës, traktati i "miqësisë e sigurisë", i ndjekur nga një i dytë më 1927. Hap pas hapi, republika e pavarur u shndërrua në protektorat të maskuar.

Konica do ta kishte thënë pa dorashka: një komb që për të mbajtur njërin fqinj larg fronit i shet fronin tjetrit, nuk ka fituar pavarësi — ka ndërruar zotëri. Dhe megjithatë drejtësia kërkon edhe gjysmën tjetër të së vërtetës: rrugët u shtruan vërtet, urat u ngritën, dhe një shtet që kishte qenë gati anarki më 1924 mori, për herë të parë, një strukturë administrate që funksiononte.

Republika që hoqi vetveten

Fundi qe i shkruar që në fillim. Pasi konsolidoi pushtetin, hoqi qafe kundërshtarët dhe siguroi bekimin e Romës, Zogu nuk pati më nevojë për maskën republikane. Pas zgjedhjeve të 25 gushtit 1928, parlamenti vendosi që Asambleja Kushtetuese ta shpallte Shqipërinë "Mbretëri Demokratike Parlamentare e Trashëgueshme". Më 1 shtator 1928, e njëjta logjikë që e kishte bërë president e bëri tani mbret: lindi Mbretëria Shqiptare dhe Ahmet Zogu u kurorëzua Zogu I, "Mbret i Shqiptarëve".

Kështu republika e parë shqiptare jetoi vetëm tre vjet e shtatë muaj, dhe nuk u rrëzua nga jashtë — ajo u hoq nga brenda, nga vetë njeriu që e kishte themeluar. Nuk ishte gabim i sistemit; ishte qëllimi i tij i fshehur. Mësimi i saj mbetet i hidhur e i çmuar njëkohësisht: institucionet nuk e mbrojnë lirinë kur janë qepur sipas masave të një njeriu të vetëm. Republika që mban brenda saj një mbret, do të bëhet monarki sapo ai mbret të mos ketë më nevojë të pretendojë ndryshe.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press) — zërat "Zogu, Ahmet", "Albanian Republic", "Tirana, Pact of".
• Encyclopædia Britannica, "Zog I" dhe "Tiranë Pact [1926]".
• Bernd Fischer, King Zog and the Struggle for Stability in Albania (East European Monographs, 1984).
• Statuti Themeltar i Republikës Shqiptare (2 mars 1925); të dhëna mbi zgjedhjen presidenciale të 31 janarit 1925 dhe strukturën dydhomëshe të parlamentit.
• Marrëveshjet me Credito Italiano (15 mars 1925), themelimi i Bankës Kombëtare dhe shoqërisë SVEA, dhe Pakti i Tiranës (27 nëntor 1926).

— Redaksia ZHURMA