Geraldina Apponyi — Mbretëresha e parë e shqiptarëve

Geraldina De Nagy Apponyi lindi në gjirin e aristokracisë hungareze të Budapestit. Nëna e saj ishte amerikane — gjak i dy botëve, i Europës së vjetër dhe i Kontinentit të Ri. Në libra dhe biografi njihet shpesh me epitetin "Trëndafili i bardhë i Budapestit" — cilësim i cili, me kalimin e viteve, fitoi rëndësi tjetërkund: jo veç bukuria e konteshës, por rezistenca e qetë e gruas që mori kurorën dhe e ruajti si dinjitet personal, edhe pasi kurora vetë kishte kaluar në histori.

Pse ka rëndësi

• Geraldina De Nagy Apponyi lindi në aristokracinë hungareze të Budapestit, e njohur si “Trëndafili i bardhë i Budapestit”.
• U martua me Mbretin Zog I më 27 prill 1938 dhe u bë Mbretëresha e parë e shqiptarëve.
• Djali Leka lindi më 5 prill 1939; dy ditë më vonë trupat italiane zbarkuan në Durrës dhe familja mbretërore u largua në mërgim.

Ishte 21-vjeçare kur zbriti në Durrës, në fund të dhjetorit 1937. Ftesa kishte qenë e fshehtë; e priti koloneli Sotir Martini dhe u strehua te familja Toptani. Sipas kujtimeve të saj, pamja e Durrësit nga kuverta — muret e lashta romake e veneciane, shkëmbinjtë e granitit — ishte krejt ndryshe nga gjithçka kishte parë deri atëherë.

Në ballon e Vitit të Ri, më 31 dhjetor 1937, u takua me Mbretin Zog I. Sipas kujtimeve të saj, këmbët i dridheshin. Fejesa u shpall më 31 janar 1938. Martesa u bë më 27 prill 1938 — ceremoni civile — dhe Geraldina u bë Mbretëresha e parë e shqiptarëve. The New York Sun e shënoi atë ditë me titull: "Shqipëria bëhet me Mbretëreshë." Diferenca e moshës me Mbretin ishte 21 vjet.

Princi i lindur, shteti i rrëzuar

Djali, trashëgimtari Leka, lindi më 5 prill 1939. Dy ditë më vonë, më 7 prill, trupat italiane zbarkuan në Durrës. Familja mbretërore u largua në mërgim me të porsalindurin. Dhuratat e dasmës kishin mbetur në kazermat pranë pallatit të papërfunduar; i mori ushtria pushtuese më 8 prill 1939. Sekuenca e datave nuk la hapësirë për asnjë rregullim: lindja e trashëgimtarit dhe pushtimi ndaheshin me dy ditë, dhe familja mbretërore mori rrugën pa mundur të marrë me vete asgjë nga ajo çka kishte lënë pas.

Pas vitit 1950, Geraldina ndoqi një çështje të gjatë gjyqësore në Itali për dhuratat ose vlerën e tyre. Nuk mori asgjë. Kjo çështje, shpesh e lënë në hije nga ngjarja e madhe e pushtimit, ishte në vetvete dëshmi e një lloji tjetër të humbjes: jo vetëm shteti dhe kurora, por edhe sendet konkrete — dhuratat e dasmës, shenjat materiale të fillesës — u morën dhe nuk u kthyen kurrë.

Zogu dhe Geraldina jetuan të pandarë 23 vjet, derisa Mbreti ndërroi jetë në Paris, në prill 1961. Mërgimin e kaluan bashkë, pa kthim.

Geraldina vdiq në Tiranë, në tetor 2002. Në muajt e fundit të jetës ishte kthyer në Shqipëri. Amaneti i vetëm — të vdiste dhe të varrosej në vendin që i kishte vënë mbi kokë kurorën — iu plotësua.

Jeta e saj mban të tërë harkun e shekullit të njëzetë: konteshë hungareze me gjak amerikan, e bërë mbretëreshë e shqiptarëve; kurorë e mbajtur më pak se një vit; gjashtë dekada mërgim; kthim në fund të gjërave, në një vend që kishte kaluar ndërkohë nëpër diktaturë. Kjo trajektore nuk është thjesht histori mbretërie të humbur — është dëshmi e një lloj lidhjeje që nuk shkëputet me ndryshimet politike. Kurora ishte e përkohshme. Përkatësia doli e qëndrueshme.