Revolucioni i Qershorit 1924 dhe qeveria e Nolit

Asnjë gjysmëvjet i historisë sonë moderne nuk është më i ngarkuar me shpresë dhe me dështim sesa ai i vitit 1924. Brenda pak muajsh Shqipëria pa një kryengritje fitimtare, një qeveri reformatore me një peshkop në krye, dhe pastaj kthimin e zotërinjve të vjetër me pushkë të huaja. Revolucioni i Qershorit qe momenti kur vendi e provoi — për herë të parë dhe për gjatë kohë të fundit në atë epokë — të ndërtonte një shtet të bazuar te ligji dhe jo te bejlerët. Se pse dështoi, është një mësim që ndoshta ende s'e kemi mësuar.

Plumbi që ndezi shkëndijën

Më 20 prill 1924, në rrugët e Tiranës, u qëllua nga pas Avni Rustemi — i riu që dhjetë vjet më parë kishte vrarë Esat Pashë Toptanin në Paris, simbol i krahut antifeudal e demokrat. Ai ndërroi jetë më 22 prill. Vrasja erdhi vetëm dy muaj pas atentatit ndaj Ahmet Zogut në parlament, dhe opinioni publik e lexoi atë qartë: ishte hakmarrja e pushtetit dhe e familjeve të mëdha ndaj opozitës. Varrimi i Rustemit, më 30 prill, u kthye në një manifestim të madh kombëtar. Mbi arkivolin e tij, ish-deputeti dhe peshkopi Fan Noli mbajti një fjalim që mbeti në kujtesë: thirrje për drejtësi kundër "bandës së kriminelëve" që, sipas tij, e kishin marrë peng shtetin e ri shqiptar të dalë nga Kongresi i Lushnjës.

Kryengritja e dy fronteve

Nga ai funeral nisi një valë demonstratash që, brenda javësh, u shndërrua në kryengritje të armatosur. Lëvizja pati dy krahë. Në veri, çetat e mbështetura nga Komiteti i Kosovës dhe të udhëhequra nga Bajram Curri marshuan kundër qeverisë — paradoksalisht në aleancë me Nolin, ndonëse marrëdhëniet mes tyre s'kishin qenë kurrë të ngrohta. Në jug, forcat u organizuan rreth figurave si Riza Cerova. Ushtria e rregullt e Zogut u shpërbë me shpejtësi befasuese. Më 10 qershor kryengritësit hynë në Tiranë; Ahmet Zogu, i pamundur të rezistonte, iku drejt Mbretërisë Serbo-Kroato-Sllovene (Jugosllavisë). Më 16 qershor 1924, Fan Noli mori detyrën e kryeministrit.

Programi i njëzet pikave

Qeveria e Nolit nuk synonte thjesht ndërrim personash. Ajo solli një Program me Njëzet Pika që mëtonte të çrrënjoste vetë themelet e shtetit gjysmëfeudal: shpërbërjen e pushtetit të bejlerëve, një reformë agrare që t'ua jepte tokën fshatarëve, pavarësinë e gjyqësorit, modernizimin e administratës, arsim kombëtar — duke vazhduar punën që kishte nisur me ndërtimin e arsimit pas pavarësisë — dhe një qëndrim të vendosur kundër ndikimit të huaj, sidomos atij italian. Në manifeston e tij Noli kërkonte një qeveri perëndimore kushtetuese. Ishte, në thelb, vizioni i një inteligjence të rritur në diasporë dhe i Rilindjes Kombëtare, e zbatuar mbi një vend ende mesjetar në strukturën e tij shoqërore.

Pse u rrëzua një ëndërr

Por mes vizionit dhe realitetit u hap një humnerë. Noli ishte poet, përkthyes, peshkop — një nga mendjet më të ndritura të kombit — por jo një organizator i ftohtë i pushtetit. Reforma agrare, zemra e programit, mbeti pothuajse e pazbatuar: ndërmarrja e saj do të kthente kundër qeverisë pikërisht ata çifligarë mbi mbështetjen e të cilëve mbahej çdo qeveri shqiptare e kohës. Fshatarët u zhgënjyen që toka s'u erdhi; bejlerët u tërbuan vetëm nga premtimi. Buxheti ishte bosh, ushtria e shpërbërë, dhe — vendimtare — qeveria e re nuk arriti njohjen ndërkombëtare. Hapja e Nolit ndaj Bashkimit Sovjetik, e bërë për të thyer izolimin, i dha kundërshtarëve të jashtëm pretekstin e përsosur për ta paraqitur si "bolshevik".

Krishtlindja e zezë

Ndërkohë Zogu nuk po priste kot në Beograd. I financuar nga Jugosllavia dhe i pajisur me rreth një mijë vullnetarë — mes tyre edhe rusë të bardhë mercenarë — Ahmet Zogu kaloi kufirin më 13 dhjetor 1924. Forcat e dobëta e të paguara keq të qeverisë nuk i bënë ballë. Më 24 dhjetor, në prag të Krishtlindjes, Zogu hyri sërish në Tiranë. Noli iku — fillimisht në Itali, pastaj në mërgim të përhershëm, ku do të kthehej te dija dhe te kisha, duke u bërë zëri më i lartë intelektual i diasporës. Qeveria e tij kishte zgjatur saktësisht gjashtë muaj e tetë ditë.

Trashëgimia e gjashtë muajve

Fitorja e Zogut nuk qe thjesht kthim i status quo-së. Pak javë më vonë ai shpalli Republikën Shqiptare me veten president, dhe tri vjet më vonë e shndërroi atë në Mbretërinë Shqiptare. Çmimi i ndihmës jugosllave u pagua me lëshime kufitare. Kështu Revolucioni i Qershorit mbylli paradoksin e vet: një kryengritje që kërkonte më shumë liri dhe drejtësi, përfundoi duke i hapur rrugën një regjimi personal njëburrësh. E megjithatë gjashtë muajt e Nolit mbetën në kujtesën kombëtare jo si dështim, por si dëshmi se Shqipëria pati, qysh herët, njerëz që ëndërruan një shtet ligjor — dhe një kombi i merr shekuj t'i harrojë ata që ëndërruan mirë para kohës së vet.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (zëra: Fan Noli, June Revolution, Ahmet Zogu) — albanianhistory.net
• Encyclopædia Britannica, "Albania: The 1920s" / "Fan Noli"
• Bernd Fischer, King Zog and the Struggle for Stability in Albania
• Owen Pearson, Albania in the Twentieth Century, Vol. 1: Albania and King Zog

— Redaksia ZHURMA