Revolucioni i Qershorit 1924 dhe qeveria e Nolit

Asnjë gjysmëvjet i historisë sonë moderne nuk është më i ngarkuar me shpresë dhe me dështim sesa ai i vitit 1924. Brenda pak muajsh Shqipëria pa një kryengritje fitimtare, një qeveri reformatore me një peshkop në krye, dhe pastaj kthimin e zotërinjve të vjetër me pushkë të huaja. Revolucioni i Qershorit qe momenti kur vendi e provoi — për herë të parë dhe për gjatë kohë të fundit në atë epokë — të ndërtonte një shtet të bazuar te ligji dhe jo te bejlerët. Se pse dështoi, është një mësim që ndoshta ende s'e kemi mësuar.

Pse ka rëndësi

• Vrasja e Avni Rustemit më 20 prill 1924 — ai ndërroi jetë më 22 prill — e ndezi kryengritjen; funerali i tij më 30 prill, me fjalimin e Fan Nolit, u kthye në manifestim kombëtar.
• Kryengritësit hynë në Tiranë më 10 qershor; Ahmet Zogu iku drejt Mbretërisë Serbo-Kroato-Sllovene dhe më 16 qershor 1924 Fan Noli mori detyrën e kryeministrit.
• Programi me Njëzet Pika kërkonte reformë agrare, gjyqësor të pavarur dhe arsim kombëtar, por reforma agrare mbeti pothuajse e pazbatuar dhe qeveria nuk arriti njohjen ndërkombëtare.
• Zogu, i financuar nga Jugosllavia dhe me rreth një mijë vullnetarë, kaloi kufirin më 13 dhjetor dhe hyri sërish në Tiranë më 24 dhjetor 1924 — qeveria e Nolit zgjati gjashtë muaj e tetë ditë.

Plumbi që ndezi shkëndijën

Më 20 prill 1924, në rrugët e Tiranës, u qëllua nga pas Avni Rustemi — i riu që dhjetë vjet më parë kishte vrarë Esat Pashë Toptanin në Paris, simbol i krahut antifeudal e demokrat. Ai ndërroi jetë më 22 prill. Vrasja erdhi vetëm dy muaj pas atentatit ndaj Ahmet Zogut në parlament, dhe opinioni publik e lexoi atë qartë: ishte hakmarrja e pushtetit dhe e familjeve të mëdha ndaj opozitës. Varrimi i Rustemit, më 30 prill, u kthye në një manifestim të madh kombëtar. Mbi arkivolin e tij, ish-deputeti dhe peshkopi Fan Noli mbajti një fjalim që mbeti në kujtesë: thirrje për drejtësi kundër "bandës së kriminelëve" që, sipas tij, e kishin marrë peng shtetin e ri shqiptar të dalë nga Kongresi i Lushnjës.

Kryengritja e dy fronteve

Nga ai funeral nisi një valë demonstratash që, brenda javësh, u shndërrua në kryengritje të armatosur. Lëvizja pati dy krahë. Në veri, çetat e mbështetura nga Komiteti i Kosovës dhe të udhëhequra nga Bajram Curri marshuan kundër qeverisë — paradoksalisht në aleancë me Nolin, ndonëse marrëdhëniet mes tyre s'kishin qenë kurrë të ngrohta. Në jug, forcat u organizuan rreth figurave si Riza Cerova. Ushtria e rregullt e Zogut u shpërbë me shpejtësi befasuese. Më 10 qershor kryengritësit hynë në Tiranë; Ahmet Zogu, i pamundur të rezistonte, iku drejt Mbretërisë Serbo-Kroato-Sllovene (Jugosllavisë). Më 16 qershor 1924, Fan Noli mori detyrën e kryeministrit.

Programi i njëzet pikave

Qeveria e Nolit nuk synonte thjesht ndërrim personash. Ajo solli një Program me Njëzet Pika që mëtonte të çrrënjoste vetë themelet e shtetit gjysmëfeudal: shpërbërjen e pushtetit të bejlerëve, një reformë agrare që t'ua jepte tokën fshatarëve, pavarësinë e gjyqësorit, modernizimin e administratës, arsim kombëtar — duke vazhduar punën që kishte nisur me ndërtimin e arsimit pas pavarësisë — dhe një qëndrim të vendosur kundër ndikimit të huaj, sidomos atij italian. Në manifeston e tij Noli kërkonte një qeveri perëndimore kushtetuese. Ishte, në thelb, vizioni i një inteligjence të rritur në diasporë dhe i Rilindjes Kombëtare, e zbatuar mbi një vend ende mesjetar në strukturën e tij shoqërore.

Pse u rrëzua një ëndërr

Por mes vizionit dhe realitetit u hap një humnerë. Noli ishte poet, përkthyes, peshkop — një nga mendjet më të ndritura të kombit — por jo një organizator i ftohtë i pushtetit. Reforma agrare, zemra e programit, mbeti pothuajse e pazbatuar: ndërmarrja e saj do të kthente kundër qeverisë pikërisht ata çifligarë mbi mbështetjen e të cilëve mbahej çdo qeveri shqiptare e kohës. Fshatarët u zhgënjyen që toka s'u erdhi; bejlerët u tërbuan vetëm nga premtimi. Buxheti ishte bosh, ushtria e shpërbërë, dhe — vendimtare — qeveria e re nuk arriti njohjen ndërkombëtare. Hapja e Nolit ndaj Bashkimit Sovjetik, e bërë për të thyer izolimin, i dha kundërshtarëve të jashtëm pretekstin e përsosur për ta paraqitur si "bolshevik".

Krishtlindja e zezë

Ndërkohë Zogu nuk po priste kot në Beograd. I financuar nga Jugosllavia dhe i pajisur me rreth një mijë vullnetarë — mes tyre edhe rusë të bardhë mercenarë — Ahmet Zogu kaloi kufirin më 13 dhjetor 1924. Forcat e dobëta e të paguara keq të qeverisë nuk i bënë ballë. Më 24 dhjetor, në prag të Krishtlindjes, Zogu hyri sërish në Tiranë. Noli iku — fillimisht në Itali, pastaj në mërgim të përhershëm, ku do të kthehej te dija dhe te kisha, duke u bërë zëri më i lartë intelektual i diasporës. Qeveria e tij kishte zgjatur saktësisht gjashtë muaj e tetë ditë.

Trashëgimia e gjashtë muajve

Fitorja e Zogut nuk qe thjesht kthim i status quo-së. Pak javë më vonë ai shpalli Republikën Shqiptare me veten president, dhe tri vjet më vonë e shndërroi atë në Mbretërinë Shqiptare. Çmimi i ndihmës jugosllave u pagua me lëshime kufitare. Kështu Revolucioni i Qershorit mbylli paradoksin e vet: një kryengritje që kërkonte më shumë liri dhe drejtësi, përfundoi duke i hapur rrugën një regjimi personal njëburrësh. E megjithatë gjashtë muajt e Nolit mbetën në kujtesën kombëtare jo si dështim, por si dëshmi se Shqipëria pati, qysh herët, njerëz që ëndërruan një shtet ligjor — dhe një kombi i merr shekuj t'i harrojë ata që ëndërruan mirë para kohës së vet.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press, 2004), zërat «Fan Noli», «June Revolution» dhe «Ahmet Zogu».
• Encyclopædia Britannica, "Albania: The 1920s" / "Fan Noli"
• Bernd Fischer, King Zog and the Struggle for Stability in Albania
• Owen Pearson, Albania in the Twentieth Century, Vol. 1: Albania and King Zog

— Redaksia ZHURMA