Spiro Moisiu: gjenerali i mbretërisë në krye të ushtrisë çlirimtare

Kur Ushtria Nacionalçlirimtare Shqiptare fitoi emrin, gradën dhe një shtab të vërtetë ushtarak, në krye të saj nuk u vu një revolucionar por një oficer i vjetër i mbretërisë. Spiro Moisiu ishte prej brezit të parë të oficerëve profesionistë të shtetit shqiptar — i shkolluar në Tiranë, i graduar nën instruktorë të huaj, komandant kufiri në prag të pushtimit. Komunistët e zgjodhën komandant të përgjithshëm pikërisht sepse dinte të komandonte një ushtri; e larguan pas fitores pikërisht sepse nuk ishte njeri i partisë. Historia e tij është historia e krahut profesional të çlirimit — kompetenca ushtarake që i dha disiplinë një lëvizjeje politike, dhe që fituesit e nxorën jashtë sapo lufta mbaroi. Gjysmë shekulli më vonë, biri i tij do të bëhej President i Republikës.

Oficeri i mbretërisë

Spiro Moisiu lindi më 5 maj 1900 në Kavajë. I mbeti jetim herët — i ati u vra në trazirat e vitit 1913, në vitet e para të shtetit shqiptar ende të palindur mirë. U rrit brenda institucionit që po ndërtohej bashkë me vendin: ushtrisë. Ndoqi kursin e oficerit në Tiranë në fund të viteve 1910; në vitet '20 mori gradën e togerit pas një kursi njëvjeçar të drejtuar nga instruktorë ushtarakë të huaj, dhe në shkollën e përparimit të oficerëve (1929–1930) doli i pari mes dyzet e tre pjesëmarrësve, duke fituar gradën e kapitenit. Nga fundi i viteve '30 ishte major.

Ishte, me fjalë të tjera, një profesionist — jo produkt i një fronti politik, por i një karriere. Nën Mbretërinë e Ahmet Zogut shërbeu në detyra komande: në prill 1939, kur pushtimi italian ra mbi Shqipëri, Moisiu ishte komandant kufiri në prefekturën e Shkodrës. Pak muaj më vonë, gjatë luftës italo-greke, komandoi një batalion në front. Ushtri e vogël, e keqpajisur, e tradhtuar nga kreu i saj politik — por për oficerët si Moisiu, uniforma mbetej një detyrim ndaj shtetit, jo ndaj një regjimi.

Komandanti i Shtabit të Përgjithshëm

Në korrik 1943, në fshatin Labinot mbi Elbasan, lëvizja e rezistencës u mblodh për t'i dhënë vetes një strukturë ushtarake të vërtetë. Në Konferencën e Labinotit, më 10 korrik 1943, u zgjodh Shtabi i Përgjithshëm i Ushtrisë Nacionalçlirimtare — dhe në krye të tij, si komandant, u vu Spiro Moisiu, me gradën gjeneral-major. Komisar politik u caktua Enver Hoxha. Ndarja e roleve nuk ishte e rastit: komanda ushtarake i takonte një profesionisti që dinte të lëvizte formacione dhe të mbante një zinxhir komande; komanda politike i takonte partisë.

Zgjedhja e një oficeri të vjetër të mbretërisë nuk ishte kontradiktë, por llogari. Një ushtri që synonte të fitonte njohje — brenda dhe jashtë vendit — kishte nevojë të dukej si ushtri, jo si çetë. Moisiu i dha asaj emrin e një komandanti me karrierë, me shkollë ushtarake, me gradë të fituar në kohë paqeje. Në të njëjtin shtab u ndodh për një kohë edhe Abaz Kupi — një tjetër oficer jashtë partisë — dëshmi se në atë verë të vitit 1943 fronti i qëndresës mbante ende brenda vetes më shumë se një ngjyrë.

Ushtria që s'ishte ende partiake

Gjatë viteve 1943–1944, ushtria çlirimtare ishte ende një trup ku dy krahë bashkëjetonin: oficerët profesionistë që i jepnin strukturë, dhe komisarët politikë që i jepnin drejtim. Në letër, Moisiu komandonte; në thelb, vendimet strategjike gjithnjë e më shumë kalonin nga aparati i partisë. Kjo nuk e zvogëlon rolin e tij — pa oficerë të tillë, formacionet partizane do të mbeteshin çeta të shpërndara, jo një ushtri me shtab, me gradim e me komandë të njësuar. Por e paracakton fundin: sapo lufta të mbaronte dhe pushteti të konsolidohej, krahu profesional i panevojshëm politikisht do të hiqej.

Ky është një motiv i përsëritur në historinë shqiptare të shekullit XX — Peza, Labinoti, e gjithë arkitektura e rezistencës u ndërtua nga një bashkësi e gjerë, pastaj u ngushtua deri sa mbeti vetëm një zë. Fituesit rishkruan historinë sikur ushtria të kishte qenë që në fillim partiake. Nuk ishte.

I lënë mënjanë

Fitorja e vitit 1944 nuk i solli Spiro Moisiut vendin që i takonte një komandanti të përgjithshëm. Brenda pak vitesh u zbrit nga grada dhe u zhvendos në detyra pa peshë — drejtues i një zyre rekrutimi, kryetar i shoqatës së gjuetarëve. Rreth vitit 1946, në moshën dyzet e gjashtë vjeç, u nxor nga shërbimi aktiv. Arsyeja ishte e njohur për të gjithë: Moisiu nuk ishte komunist, por oficer i Mbretërisë Shqiptare, dhe në ushtrinë e re — ushtri e partisë — nuk kishte vend për një komandant pa parti.

Rrethanat e sakta të largimit mbeten të diskutueshme mes burimeve: disa e lidhin me dëshmi gjyqësore për një komplot të pretenduar, të tjera thjesht me pastrimin e kuadrove joparakomuniste. Kjo ekspozitë nuk merr përsipër të gjykojë akuzat e një regjimi që i përdorte gjyqet si vegël pushteti; ajo regjistron faktin e paqartësueshëm — komandanti i parë i Shtabit të Përgjithshëm u la jashtë ushtrisë që kishte ndihmuar ta ngrinte. Nuk u pushkatua, nuk u burgos gjatë; thjesht u fshi nga vendi i tij dhe u la të plakej si emër i heshtur.

Kthimi i një emri

Spiro Moisiu vdiq më 12 prill 1981 në Tiranë, tetëdhjetë vjeç, në një Shqipëri që kujtesën zyrtare ia kishte dhënë partisë, jo profesionistëve që e kishin shërbyer shtetin para saj. Por historia i ktheu emrin nga një anë që regjimi nuk e kishte parashikuar: biri i tij, Alfred Moisiu — vetë ushtarak me karrierë — u bë President i Republikës së Shqipërisë (2002–2007), në një shtet demokratik e shumëpartiak, larg atij që e kishte nxjerrë të atin jashtë radhëve.

Ky vazhdim mban në vete një drejtësi të heshtur: strandi profesional i ushtrisë shqiptare — oficerët e shkolluar që i shërbyen shtetit pavarësisht se cili front komandonte — nuk u shua, u rikthye. Spiro Moisiu i takon atij strandi: jo hero i një ideologjie, por komandanti që i dha një ushtrie formën e ushtrisë, dhe që meriton të kujtohet për atë që bëri, jo për partinë që s'e mbajti kurrë.