Pushtimi italian i 7 prillit 1939

Asnjë komb nuk e harron datën kur i hoqën fytyrën e shtetit me forcë. Për Shqipërinë ajo datë është 7 prilli 1939 — Premtja e Madhe sipas kalendarit fetar, dhe një e premte tejet e zezë sipas atij kombëtar. Atë mëngjes, ndërsa kambanat e Pashkëve përgatiteshin të binin, anijet e Italisë fashiste shfaqeshin në horizont përballë bregut shqiptar. Brenda pesë ditësh, një mbretëri sovrane — sado e brishtë — u shua dhe u shndërrua në një gjymtyrë të perandorisë së Benito Musolinit.

Ultimatumi që nuk pranohej

Pushtimi nuk erdhi pa paralajmërim. Italia kishte vite që e mbante Mbretërinë Shqiptare të Ahmet Zogut nën varësi ekonomike e diplomatike përmes Bankës Kombëtare, huave dhe pakteve të Tiranës. Kur Hitleri pushtoi Çekosllovakinë në mars 1939 pa e njoftuar paraprakisht aleatin e tij italian, Musolini vendosi të kishte edhe ai "pushtimin" e vet, për të mos mbetur prapa në garën fashiste për prestigj.

Më 25 mars 1939 Roma i dorëzoi Tiranës një ultimatum: pranimin e një okupimi de facto, vendosjen e garnizoneve italiane dhe kontrollin mbi administratën. Zogu, që e kishte ndërtuar pushtetin pikërisht mbi paratë italiane, këtë herë refuzoi t'i pranonte kushtet që do ta zhduknin krejtësisht pavarësinë e vendit. Refuzimi i dha Musolinit pretekstin e dëshiruar.

Zbarkimi: 7 prilli 1939

Në agim të 7 prillit, forca italiane nën komandën e gjeneralit Alfredo Guzzoni nisi sulmin mbi të gjitha portet kryesore njëkohësisht. Flota u nda në katër grupe dhe zbarkoi në Durrës, Vlorë, Shëngjin dhe Sarandë. Trupat numëronin rreth njëzet e dy mijë ushtarë, të mbështetura nga afro katërqind avionë, treqind tanke dhe një numër i madh anijesh lufte — një forcë dërrmuese kundër një ushtrie shqiptare të vogël, keqpajisur dhe të papërgatitur për një konflikt modern.

Vendi nuk kishte mundësi reale t'i bënte ballë kësaj makine. Por historia nuk matet vetëm me raportin e armëve.

Durrësi: rezistenca që ruajti nderin

Në Durrës, një nga pikat kryesore të zbarkimit, rreth pesëqind shqiptarë — xhandarë, vullnetarë e qytetarë të armatosur — vendosën të luftonin. Komandën e mbante Abaz Kupi, kreu i xhandarmërisë së Durrësit, ndërsa në qendër të vijës mbrojtëse u vendos nëntoger marinari Mujo Ulqinaku. Me pak armë të lehta dhe vetëm tri mitraloza, mbrojtësit e mbajtën qytetin për disa orë përballë një force shumëfish më të madhe.

Ulqinaku, i ngujuar pas mitralozit të tij, hapi zjarr mbi ushtarët italianë teksa zbritnin nga anijet, duke vrarë e plagosur dhjetëra prej tyre. Ai luftoi derisa ra. Vetëm pasi italianët zbarkuan tankët nga anijet, rezistenca u thye dhe brenda pak orësh qyteti ra. Por emri i Mujo Ulqinakut — i shpallur më vonë Hero i Popullit — mbeti si simboli i parë i asaj kundërshtie që do të shndërrohej, vite më pas, në rezistencën antifashiste shqiptare. Heshtja e të tjerëve nuk e mbyti zërin e atyre që zgjodhën të mos gjunjëzoheshin pa luftë.

Arratisja e mbretit dhe rënia e shtetit

Ndërsa Durrësi rezistonte, mbreti Zog, mbretëresha Geraldinë Apponyi dhe djali i tyre i porsalindur Leka u larguan nga Tirana drejt Greqisë, duke marrë me vete edhe një pjesë të rezervës së arit kombëtar — një largim që historia do ta gjykonte ashpër. Më 8 prill italianët kontrollonin tashmë të gjitha portet dhe ndërtesat qeveritare. Më 12 prill, një "asamble kushtetuese" e mbledhur me shpejtësi nën mbikëqyrjen italiane votoi rrëzimin e Zogut dhe ofroi kurorën shqiptare mbretit të Italisë, Viktor Emanuelit III, në një "bashkim personal" mashtrues që nuk fshihte dot natyrën e tij: aneksim.

Protektorati dhe partia e huaj

U formua menjëherë një qeveri kukull, e drejtuar nga pronari i madh tokësor Shefqet Vërlaci, i cili shërbeu si kryeministër dhe kreu i përkohshëm i shtetit derisa Viktor Emanueli III pranoi zyrtarisht kurorën në Romë. Vendi u shndërrua në protektorat italian; u themelua Partia Fashiste Shqiptare si degë vartëse e asaj italiane, dhe administrata, ekonomia e ushtria u integruan nën Romën. Pavarësia e fituar me gjak në vitet e mbretërisë u zhduk në një mëngjes.

Konica do të kishte thënë me hidhërimin e tij të zakonshëm: një komb që ia beson shpëtimin huave të huaja, herët a vonë do ta paguajë borxhin me vetë lirinë. Pushtimi i 7 prillit nuk ishte vetëm krim i fashizmit italian; ishte edhe dështimi i një klase politike që e kishte zbrazur shtetin nga brenda para se armiku ta zbraste nga jashtë.

Trashëgimia e një date

7 prilli e hapi për Shqipërinë periudhën më të errët të shekullit: pesë vjet luftë, okupim, kthimi i kontrollit nga gjermanët në 1943, dhe më pas marrja e pushtetit nga komunistët në fund të Luftës së Dytë Botërore. Por ajo datë la edhe një mësim që Rilindja e kishte predikuar prej kohësh: liria nuk dhurohet dhe nuk ruhet me fjalë — ajo mbrohet, ose humbet. Plumbi i fundit i Mujo Ulqinakut në Durrës ishte një fjali e tërë e shkruar me barut: ky komb mund të mundet, por nuk dorëzohet i heshtur.

Burimet:

• Bernd J. Fischer, Albania at War, 1939–1945, Purdue University Press, 1999.
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania, Scarecrow Press (zëra: "Italian Invasion", "Ahmet Zogu", "Mujo Ulqinaku").
• Encyclopædia Britannica, "Albania — Italian penetration and occupation".
• U.S. Library of Congress Country Studies: Albania — Italian Occupation.
• Wikipedia (kontroll i fakteve mbi data e emra): "Italian invasion of Albania", "Battle of Durrës (1939)", "Shefqet Vërlaci".

— Redaksia ZHURMA