Dasma mbretërore e 27 prillit 1938 — Zog I dhe Geraldina Apponyi

Geraldina De Nagy Apponyi mbërriti në Durrës në fund të dhjetorit 1937, njëzet e një vjeçe dhe e panjohur për shtypin e ditës. E priti koloneli Sotir Martini, ministër i Oborrit Mbretëror — njeri besnik i Mbretit Zog I, i cili do t'i qëndronte pranë atij deri në vdekjen e vet, në mërgim, më 1950. Vizita u mbajt me rezervë të plotë: konteshës hungareze, me nënë amerikane, i qe caktuar strehë te familja Toptani, dhe nuk u njoftua asnjë zyrtar jashtë rrethit të ngushtë të oborrit. Mbretëria e vogël bregdetare po ndërtonte me kujdes imazhin e vet modern — dhe kjo vizitë ishte pjesë e tij, e mbuluar me heshtje.

Pse ka rëndësi

• Më 27 prill 1938, Mbreti Zog I u martua me konteshën hungareze Geraldina Apponyi — një dasmë mbretërore që e nxori emrin e Shqipërisë në kioskat e lajmeve nga Londra deri në Sydney.
• Fejesa u miratua nga të dyja Dhomat e Parlamentit, siç e kërkonte Kushtetuta — duke e ngritur martesën nga çështje familjare në akt shtetëror.
• Çështja fetare — martesa e një katolike me një mysliman, me leje të Vatikanit — u raportua në mbi 180 gazeta të huaja, duke e kthyer dasmën në ngjarje me jehonë ndërkombëtare.

Takimi i parë midis konteshës dhe Mbretit u bë jo pas tryezës diplomatike, por nën dritat e sallës së ballit të Vitit të Ri. Sipas kujtimeve të Geraldinës, kur Zog I iu afrua në mbrëmjen e 31 dhjetorit 1937, këmbët i dridheshin — por Mbreti e ngriti nga përkulja me buzëqeshje. Ishte gesti i një njeriu njëzet e një vjet më të madh në moshë, i cili e kishte mësuar fuqinë e heshtjes dhe të kohës.

Shtypi i huaj e mori vesh para se gjë të shpallej zyrtarisht. Ambasadori britanik në Durrës i kishte raportuar Anthony Eden-it, më 25 janar 1938, se ministri i Jashtëm shqiptar e kishte pohuar fejesën si çështje të kryer. Shpallja zyrtare erdhi më 31 janar, në një seancë të jashtëzakonshme parlamentare: Kushtetuta e Shqipërisë parashikonte që fejesa e Mbretit të miratohej nga të dyja Dhomat, procedurë që e ngriti martesën nga çështje familjare në akt shtetëror.

Çështja fetare tërhoqi vëmendjen e botës. Leja e Vatikanit për një katolike që martohej me një mysliman u raportua sipas shtypit të kohës në mbi 180 gazeta — duke bërë që emri i Shqipërisë të shfaqej në kioska lajmesh nga Londra deri në Sydney. Zgjidhja e gjetur ishte e qartë: ceremonia do të ishte tërësisht civile. Sipas rrëfimeve të kohës, Mbreti i tha Geraldinës: «Ne jemi myslimanë evropianë dhe kam respekt të madh për kishën tuaj.»

Diademja dhe rrjeti i pandërruar

Gjatë muajve të fejesës, dhuratat vinin çdo mëngjes — buqeta, stoli, shenja dashurie të matura. Por një dhuratë mbeti e veçantë: një diademë diamantesh, në gurin qendror të së cilës ishte gdhendur përkrenarja e Skënderbeut. Simboli nuk ishte i rastit. Mbretëria e re — shpallur një dekadë më parë — po lidhte kurorën e vet me kujtesën mesjetare: rrjeti i identitetit shqiptar, i cili kishte mbijetuar nën zgjedhën osmane, copëtimet e Berlinit dhe mohimin sistematik të fqinjve, gjente mishërim jo në retorikë, por në gur të gdhendur. Stolitë e pablera, sipas shtypit të kohës, kishin vlerë 1.052.000 dollarë dhe u kthyen me avion.

Festimet nisën katër ditë para ceremonisë. Më 23 prill 1938, Pallati Mbretëror priti trupin diplomatik, dhe Tirana u largua nga anonimiteti i saj ballkanik. Shtatëdhjetë e nëntë fotografë e gazetarë kishin mbërritur nga e gjithë bota — nga Afrika e Jugut, nga Argjentina, nga Japonia. Për atë javë, vëmendja e shtypit botëror ishte kthyer nga Tirana.

Dita e dasmës erdhi më 27 prill 1938. Sipas kujtimeve të Geraldinës, nusja u zgjua në orën gjashtë të mëngjesit. Fustani i dasmës ishte punuar nga shtëpia Worth e Parisit — i qëndisur me perla e diamante, i zgjedhur vetë nga Mbreti. Sipas shtypit të kohës, princesha Myzejen, motra e Mbretit, kishte deklaruar më parë se tri motrat bashkë me mbesën do të ishin shoqëruese të nuses, me fustane të bardha dhe pa vello: «Dasma do të jetë shumë moderne.» Në orën njëmbëdhjetë të paradites, Geraldina Apponyi hyri në sallën e nderit të Pallatit Mbretëror. Ceremonia civile — «e dalluar për thjeshtësinë malësore», siç e cilësoi The New York Sun në numrin e 27 prillit 1938 — kulmoi me fjalët që e bënë Geraldinën Mbretëreshën e parë të shqiptarëve. Titulli i gazetës: «Shqipëria bëhet me Mbretëreshë.»

Dëshmitar zyrtar i ceremonisë ishte Konti Galeazzo Ciano, ministri i Jashtëm italian — prani e cila tregonte rëndësinë politike të Romës në Tiranë po aq sa dashamirësinë ceremoniale. Sipas The Sun të Baltimorës, negociatat italo-franceze u pezulluan pikërisht derisa Ciano të kthehej nga dasma. Dhuratat vinin nga kancelaritë e kontinentit: regjenti Horthy i Hungarisë dërgoi një pajton me dy kuaj lipicanë; Franca, një servis porcelani të Sevrës; Mussolini, vaza dikur të Napoleonit; Mbreti Viktor Emanuel, një statujë antike bronzi. Kancelari gjerman Adolf Hitler dërgoi një Mercedes 540 K kabriolet të kuq — dorëzuar më 19 prill 1938, me brendinë bezhë dhe stemën mbretërore të gdhendur në dyer, i njëjti model dërguar atë vit edhe Mbretit Faruk të Egjiptit dhe Stalinit.

Pak më shumë se njëmbëdhjetë muaj nga dasma, më 7 prill 1939, trupat italiane zbarkuan në portin e Durrësit — po ai port ku kishte arritur Geraldina si mysafirja sekrete e dhjetorit 1937. Çifti mbretëror la Shqipërinë dhe nisi udhëtimin e gjatë të mërgimit. Ciano — dëshmitari zyrtar i martesës — qëndronte tani në anën e pushtuesit: dhurata e dëshmitarit u kthye në ironinë e historisë. Diademja me përkrenaren e Skënderbeut, simbol i rrjetit të identitetit shqiptar që kishte mbijetuar shekuj mohimi, e ndoqi Mbretëreshën në mërgim — kujtesë e qëndrueshme e asaj dite kur Shqipëria qe, për një ditë, qendra e syrit të botës.