Kuvendi i Vlorës dhe shpallja e Pavarësisë

Më pasditen e së enjtes, 28 nëntor 1912, në një shtëpi private të Vlorës, një grusht burrash të lodhur nga udha vendosën fatin e një kombi. Nuk kishin as ushtri, as thesar, as njohje ndërkombëtare; kishin vetëm një bindje të vetme dhe të prerë — se një popull që nuk e shpall vetë veten, do të ndahet nga të tjerët. Akti që dirigjoi atë ditë Ismail Qemali nuk ishte një gjest romantik; ishte llogaritja e ftohtë e një diplomati plak që e dinte se po i mungonin orët, jo vetëm ditët.

Ora e fundit e një perandorie

Konteksti ishte i errët deri në dëshpërim. Lufta e Parë Ballkanike kishte shpërthyer në tetor 1912, dhe brenda pak javësh perandoria osmane — ai pushtues pesëshekullor nën të cilin shqiptarët kishin jetuar e kryengritur njëkohësisht — po shembej në Ballkan. Ushtritë serbe, malazeze e greke përparonin nga të katër anët mbi trojet shqiptare. Shkodra rrethohej, Kosova pushtohej, jugu kërcënohej. Rreziku real nuk ishte më Stambolli; ishte fakti se, po të mbetej Shqipëria thjesht një province e mbetur pa zot, fuqitë fituese do ta ndanin ndërmjet tyre si plaçkë lufte. Shpallja e pavarësisë ishte, para së gjithash, një akt vetëmbrojtjeje territoriale: të krijohej një subjekt me të cilin Evropa do të detyrohej të bisedonte.

Ismail Qemali, atëherë rreth të shtatëdhjetave, ishte ndër pak shqiptarët me peshë ndërkombëtare. Pas vitesh shërbimi në administratën osmane dhe pas thyerjes së tij me Stambollin, ai kishte negociuar në Vjenë me zyrtarë austro-hungarezë, të cilët e shihnin një Shqipëri të pavarur si pengesë ndaj daljes serbe në Adriatik. Me këtë mbështetje të kujdesshme, Qemali zbarkoi në Durrës dhe zbriti drejt jugut, duke mbledhur përkrahës ndërsa udhëtonte drejt Vlorës — qyteti i zgjedhur sepse ende nuk ishte prekur nga asnjë ushtri pushtuese.

Mbledhja në shtëpinë e Vlorës

Kuvendi e hapi mbledhjen e tij të parë në pasditen e 28 nëntorit. Burimet historike nuk pajtohen plotësisht për numrin: në çastin e shpalljes ishin të pranishëm rreth tridhjetë e shtatë deri dyzet delegatë, ndërsa lista përfundimtare e firmëtarëve të Aktit arriti në tetëdhjetë e tre, ndërsa delegatë të vonuar mbërrinin nga rrugë të vështira e të bllokuara. Ata vinin nga të gjitha anët e trojeve — nga Gjakova, Peja, Mitrovica, nga Ohri, Struga e Tetova, nga Çamëria — dëshmi se ky nuk ishte një kuvend krahinor, por përfaqësim i një kombi që e mendonte veten të tërë, përtej kufijve që ende nuk ishin vizatuar mbi të.

Qemali u parashtroi të mbledhurve një tezë të vetme: Shqipëria duhej të qeveriste vetveten për të mbijetuar. Propozimi u pranua njëzëri. Procesverbali historik u diktua prej tij, u shkrua në shqip nga Luigj Gurakuqi — i njëjti burrë i shkollës që do të bëhej ndër ministrat më të votuar të qeverisë së re — dhe më pas u përkthye në osmanisht nga Shefqet Daiu, që dokumenti të kishte vlerë edhe ndaj autoritetit të vjetër. Pastaj Qemali mori penën dhe nënshkroi i pari; mbi vendimin vendosi flamurin.

Flamuri mbi ballkon

Atë mbrëmje, nga ballkoni i shtëpisë në Vlorë, u ngrit flamuri me shqiponjën dykrenare — stema e vjetër e Kastriotëve, e rikthyer si simbol i një shteti të porsalindur. Ishte një vazhdimësi e qëllimshme: brezi i Rilindjes nuk po shpikte një komb, po e rikujtonte. Lidhja e drejtpërdrejtë me Gjergj Kastriotin Skënderbeun, me qëndresën mesjetare e me identitetin e lashtë, ishte zemra e doktrinës rilindëse: shqiptarët nuk po kërkonin një shtet të ri, po po rikthenin një shtet që historia ua kishte rrëmbyer.

Nga shpallja te shteti

Një shpallje pa institucione mbetet letër. Prandaj, brenda ditësh, Kuvendi nuk u shpërnda: ai krijoi shtetin. Më 4–5 dhjetor 1912 u formua Qeveria e Përkohshme, me Ismail Qemalin kryeministër, dhe u ngrit Pleqësia — senati këshillimor e mbikëqyrës, i përbërë nga delegatë të Kuvendit dhe i kryesuar nga Vehbi Dibra. Kështu, brenda një jave, Vlora prodhoi jo vetëm një deklaratë, por edhe një ekzekutiv dhe një organ përfaqësues. Kjo shpejtësi nuk ishte rastësi; ishte vetëdija se Evropa do të njihte vetëm një shtet që funksiononte, jo një dëshirë.

Ndershmëria historike kërkon të thuhet edhe ajo që Konica nuk do ta kishte heshtur: shpallja e Vlorës ishte fitore dhe njëkohësisht fillim humbjeje. Ajo lindi shtetin shqiptar, por nuk e shpëtoi gjysmën e kombit. Pak muaj më vonë, Konferenca e Londrës e vitit 1913 do të vizatonte kufij që lanë Kosovën, një pjesë të madhe të Maqedonisë dhe Çamërinë jashtë shtetit të ri. Burrat e Vlorës e dinin këtë rrezik; pikërisht prandaj nguteshin. Akti i tyre nuk e ndaloi copëtimin — por pa atë akt, ka shumë gjasa se nuk do të kishte mbetur kurrë një shtet shqiptar fare. Vlora shpëtoi atë që mund të shpëtohej, dhe la të hapur, për brezat që vinin, çështjen e asaj që nuk u shpëtua dot.

Më 28 nëntor, pra, nuk u festua thjesht një flamur. U mor një vendim i rrallë në historinë e popujve të vegjël: të mos presësh që fati të të vendosë, por ta vendosësh vetë para tij. Kjo, dhe jo gjeografia apo numri i delegatëve, është trashëgimia e vërtetë e Kuvendit të Vlorës.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, "Vlorë proclamation" / "Albania: independence" — britannica.com
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press), zëra mbi Ismail Qemalin dhe shpalljen e pavarësisë.
• Aleksandër Meksi, studim mbi pjesëmarrësit dhe firmëtarët e Aktit të Pavarësisë (Kuvendi i Vlorës).
• "Albanian Declaration of Independence (Valona, 28 November 1912)" — tekst burimor, Ungarisches Institut (forost.ungarisches-institut.de).
• "Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë" — sq.wikipedia.org (me referenca te historiografia shqiptare).

— Redaksia ZHURMA