Ndërtimi i arsimit kombëtar pas pavarësisë

Kur Ismail Qemali ngriti flamurin në Vlorë, shteti i ri trashëgoi një popull që dinte të luftonte por pak të shkruante. Kjo nuk është turp për ta fshehur — Faik Konica do ta thoshte hapur — por është fakti i parë që duhet kuptuar: nën Perandorinë Osmane shqipja ishte ndaluar në mësim, dhe shkollat ekzistuese ishin greke, serbe, turke ose italiane, secila duke vjelë një brez fëmijësh për një komb tjetër. Të ndërtoje arsim kombëtar nuk ishte, pra, çështje ministrish dhe ndërtesash; ishte çështje mbijetese. Një popull që mëson në gjuhën e huaj humbet veten pa rënë asnjë top.

Trashëgimia e ndalimit

Beteja e shkronjave kishte nisur shumë para shtetit. Mësonjëtorja e Korçës, e hapur më 1887 në kundërshtim me ndalimin osman, kishte treguar se shqiptarët ishin të gatshëm të rrezikonin për të drejtën të mësonin në gjuhën e tyre. Po ashtu çështja e alfabetit, e zgjidhur më në fund në Kongresin e Manastirit më 1908, kishte hequr pengesën e fundit teknike: tani shqipja kishte një alfabet të vetëm latin, të aftë të mbante një sistem shkollor. Mbi këto themele të Rilindjes do të ngrihej arsimi i shtetit.

Gurra e mësuesve ishte tashmë gati. Shkolla Normale e Elbasanit, e çelur më 1 dhjetor 1909 me Luigj Gurakuqin drejtor të parë dhe Aleksandër Xhuvanin mësues të parë të gjuhës shqipe në një shkollë të mesme shqiptare, kishte filluar të prodhonte brezin që do të mbushte katedrat e kombit. Nuk ishte rastësi: ai brez e dinte se shkolla është punishtja ku farkëtohet kombi.

Lushnja, Ministria dhe tri kongreset

Themelet institucionale u hodhën me Kongresin e Lushnjës të vitit 1920, i cili ringjalli shtetin pas kaosit të luftës dhe krijoi një qeveri kombëtare me një Ministri Arsimi. Asaj ministrie i ra barra titanike: të bashkonte shkolla të trashëguara nga katër perandori të ndryshme, t'i kthente në shqip, t'i shkëpuste nga kontrolli fetar dhe t'i shtrinte deri në fshatin më të largët.

Puna u bë me kongrese arsimore — tri brenda katër vjetësh. Më 15 gusht 1920 u mblodh në Lushnjë Kongresi i parë Arsimor, ku mësuesit më të njohur të vendit caktuan vijën: shkollë kombëtare, laike, në gjuhën amtare. Kongresi i dytë i Lushnjës më 1922 dhe Kongresi i Tiranës më gusht 1924 vazhduan punën — programe të reja për shkollat fillore, kuadro për gjimnazet dhe shkollat profesionale, dhe parimi që shkolla i përket shtetit e kombit, jo xhamisë apo kishës. Më 21 gusht 1924 mësuesit themeluan edhe Lidhjen e Përgjithshme të Arsimtarëve të Shqipërisë — sepse një trup mësuesish të organizuar është vetë shtylla kurrizore e një arsimi kombëtar.

Shkollat që mbajtën dritën

Disa institucione u bënë fanarë. Liceu i Korçës, i çelur më 25 tetor 1917 si Lice Francez nën vendimin e Republikës Autonome të Korçës dhe i riemërtuar Lice Kombëtar më 1921, dha një elitë intelektuale që, ironikisht, mësonte shkencat në frëngjisht por mendonte shqip — nga bankat e tij doli edhe Enver Hoxha, kujtim që historia nuk e zgjedh dot. Shkolla Teknike e Tiranës, e themeluar më 1921 nga Kryqi i Kuq i të Rinjve Amerikanë dhe e drejtuar nga viti 1922 prej amerikanit Harry Fultz, futi konceptin pragmatist amerikan: nxënësit mësonin duke punuar, me shtypshkronjë, central elektrik dhe fermë brenda shkollës. Shkolla Bujqësore Amerikane në Kavajë, e mbështetur nga Near East Foundation, bëri të njëjtën për bujqësinë.

Ja ku hyn ndershmëria e Konicës. Këto shkolla të shkëlqyera ishin të huaja në financim dhe shpesh në gjuhë. Shqipëria ende nuk kishte mjetet të ndërtonte vetë majën e piramidës arsimore. Të mohosh këtë do të ishte mburrje boshe; ta pranosh do të thotë të kuptosh sa larg kishim për të ecur.

Kufijtë e arritjes

Sepse arritjet ishin reale por të brishta. Arsimi i detyrueshëm për fëmijët 6–11 vjeç, i futur në vitet '20, mbeti më shumë në letër sesa në mal: urbanizimi i ulët dhe varfëria, sidomos në veriun malor, e bënë të paarritshëm. Mungonin mësuesit, mungonin librat, mungonin rrugët. Vajzat mbetën shpesh jashtë bankës. Analfabetizmi i trashëguar ishte i tmerrshëm — pjesa dërrmuese e popullsisë nuk dinte shkrim e këndim — dhe një gjeneratë e vetme nuk e zhduk dot atë.

E megjithatë, drejtimi ishte i pakthyeshëm. Vendi që doli nga pavarësia e 1912-ës e kuptoi se flamuri pa abetare është simbol pa përmbajtje. Kjo punë do të thellohej më pas nën Mbretërinë Shqiptare, me ligje arsimore dhe përpjekje për shkollë të vetme shtetërore — jo gjithmonë pa konflikt, sidomos me shkollat fetare dhe ato të minoriteteve. Por boshti mbeti ai i hedhur në Lushnjë: shqipja si gjuhë mësimi, shteti si pronar i shkollës, dhe arsimi si akti më i thellë i ndërtimit të kombit. Brezi i mësuesve të Normales dhe i Lidhjes së Arsimtarëve e dinte një të vërtetë që ne sot e harrojmë lehtë: liria fitohet me pushkë, por mbahet me shkollë.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press / Rowman & Littlefield) — zërat për arsimin, Shkollën Normale të Elbasanit, Liceun e Korçës.
• Encyclopædia Britannica, "Albania: Education" — zhvillimi i sistemit kombëtar arsimor pas 1920.
• Wikipedia (sq.), "Historia e arsimit shqiptar" dhe "Shkolla normale e Elbasanit" — kongreset arsimore të Lushnjës (1920, 1922) dhe Tiranës (1924).
• Wikipedia (en.), "Korçë Lyceum" dhe "Harry Fultz Institute" — themelimi i Liceut Francez (1917) dhe i Shkollës Teknike të Tiranës (1921).

— Redaksia ZHURMA