Varri i Skënderbeut: nga kisha te xhamia, eshtrat që u zhdukën pa gjurmë

TIRANË — Kur Lekë Dukagjini dëgjoi lajmin e vdekjes së Gjergj Kastriotit, doli në mes të pazarit të Lezhës me fytyrë të pikëlluar. "Mblidhuni, mblidhuni me vrap të gjithë o princër e sundimtarë arbëror", tha ai, duke çkulur mjekrrën dhe flokët. "Sot u bënë copë dyert e Epirit dhe të Maqedonisë, sot u rrëzuan muret dhe fortesat tona." Kjo rrëfim i Marin Barletit, cituar nga Botasot, nuk është thjesht një skenë zie — ai shënon fillimin e një misteri që zgjat prej 550 vjetësh: ku prehen sot eshtrat e heroit kombëtar?

Pse ka rëndësi

• Marin Barleti, biografi bashkëkohës, shkruan se Skënderbeu — i vdekur më 17 janar 1468 — u varros në Kishën e Shën Kollit në Lezhë, aty ku njëzet e katër vjet më parë kishte lidhur besëlidhjen e princave.
• Më 1480, dymbëdhjetë vjet pas vdekjes, osmanët pushtuan Lezhën, hapën varrin dhe i morën kockat si hajmali, të qepura me argjend e ar dhe të varura në qafë.
• Më 1580 kisha u shndërrua në Xhaminë Selimije, e ngritur mbi themelet e saj; një hipotezë e dytë i çon eshtrat drejt Manastirit të Hilandarit në Malin e Athosit, ku preheshin i ati Gjon Kastrioti dhe i vëllai Reposhi.

Gjergj Kastrioti lindi më 6 maj 1405, siç raportojnë edhe Telegrafi edhe Botasot, djali më i vogël i princit Gjon Kastriotit në një familje fisnike të Dibrës. Në moshë të re, u mor peng nga Sulltan Murati II dhe u dërgua në oborrin osman në Adrianopojë. Sipas Telegrafit, atje hyri në shkollën e iç-ogllanëve, ku mori edukim ushtarak dhe emrin Iskënder — Skënderbeu, "Aleksandër princ". Për njëzet vjet luftoi për Perandorinë Otomane, duke u ngritur deri në gradën e sanxhakbeut të Dibrës më 1440, konfirmojnë të dyja burimet shqipe dhe Wikipedia në anglisht.

Kthesa erdhi në Betejën e Nishit më 1443. Skënderbeu dezertoi, u kthye në Krujë dhe brenda pak muajsh kishte nën kontroll një territor nga Petrela deri në Modriç. Më mars 1444 themeloi Lidhjen e Lezhës, aleancën e parë të princave shqiptarë kundër osmanëve. Sipas Botasot, do të korrte 22 fitore të mëdha; Wikipedia në anglisht e përshkruan si "kundërshtarin më të qëndrueshëm — dhe gjithmonë fitimtar — të Perandorisë Otomane në kulmin e saj". Në 1463, Papa Piu II e caktoi komandant të forcave kryqtare, por vdekja e papës ndërpreu grumbullimin e ushtrive.

Vdiq më 17 janar 1468, në moshën 63-vjeçare. Dhe këtu fillon enigma.

Varri, zhvarrimi, xhamia

Marin Barleti, biografi bashkëkohës, shkruan se Skënderbeu u varros në Kishën e Shën Kollit në Lezhë, "me madhështi të paparë", sipas zakonit të të parëve. Trupi u përcoll me vaj nga ushtarët dhe me gjëmë nga princat. Por paqja zgjati pak. Më 1480, dymbëdhjetë vjet pas vdekjes, osmanët pushtuan Lezhën dhe gjetën varrin. Botasot citon Barletin: turqit "nxorën nga varri me dëshirë shumë të madhe trupin e Skënderbeut", duke shkulur kockat si hajmali — "si diçka hyjnore, të shenjtë", të qepura me argjend e ar, të varura në qafë. Abati francez Zhak de Lavardin, i cituar po nga Botasot, shton një detaj të dhimbshëm: "Kockat e atij njeriu që dikur me të dëgjuar emrin merrnin arratinë, tani i rrëmbenin si diçka të shenjtë."

Ku shkuan? T. Spanduçi, shkrimtar i shekullit XVII, shkruante se varri ndodhej në një varrezë ortodokse të Kishës së Shën Nikollës. Por kisha kishte një histori komplekse: fillimisht ortodokse, pastaj katolike nën venedikasit, më pas xhami. Më 1580, Kisha e Shën Kollit u shndërrua në Xhaminë Selimije — e ndërtuar mbi themelet e saj, me urdhër të Sulltan Sulejmanit. Botasot njofton se "mendohet se varri i Skënderbeut gjendet nën xhaminë Selimije".

Ka edhe një hipotezë tjetër. Botasot përmend të dhëna se eshtrat mund të jenë çvendosur nga Lezha drejt Manastirit të Hilandarit në Malin e Athosit, aty ku preheshin eshtrat e të atit Gjon Kastriotit (vdekur më 2 maj 1437) dhe të vëllait Reposh (vdekur më 25 korrik 1431). Gjon Kastrioti kishte blerë tokë në Hilandar më 1426, duke dhuruar dy fshatra të Pollogut — Radostushën dhe Trebishtin. Në një dorëshkrim të Reposhit, shkruan Botasot, lexohej: "Reposh Castriotum — Dux illyricum 6939". Por dorëshkrimi nuk është gjetur akoma; mendohet se ruhet në një bibliotekë të Hilandarit ose të manastirit të afërt.

Kjo dyshimëshi — nën xhaminë e Lezhës apo në qelitë e Athosit — reflekton fatin e shumë vendeve të shenjta shqiptare që kaluan nga kisha në xhami ose u zhdukën nëpër luftëra. Nuk ka një përgjigje të vërtetuar arkeologjikisht. Çfarë dihet me siguri është se varri i parë u dhunua, kockat u shpërndanë si relike lufte, dhe kujtesa u mbajt gjallë nga Barleti, jo nga një vend varrimi.

Skënderbeu vetë e kishte nënshkruar veten gjithmonë si "Zot i Arbërisë" — Dominus Albaniae, sipas Wikipedia-s në shqip. Nuk kërkoi tituj më të lartë. Por pas vdekjes, Perandoria Otomane bëri çmos që ta fshinte edhe kujtimin fizik të tij. Dështoi. Emri mbeti, ndërsa eshtrat — si shpesh ndodh me heronjtë që kërcënojnë perandori — u bënë objekt i një kulti të heshtur, nën një xhami apo në një manastir, askush nuk e di me siguri.

Burimet:

• Botasot — varri, zhvarrimi dhe hipotezat për vendndodhjen e eshtrave
• Botasot — datëlindja, Lidhja e Lezhës dhe konteksti historik
• Telegrafi — biografia, edukimi osman dhe emri "Skënderbeu"
• Wikipedia (EN) — karriera ushtarake, traktati i Gaetës, Perandoria Otomane
• Wikipedia (SQ) — nënshkrimi "Dominus Albaniae", familja Kastrioti, Hilandari

— Redaksia ZHURMA