Lidhja e Lezhës (1444): besëlidhja që bashkoi principatat shqiptare

Më 2 mars 1444, në qytetin bregdetar të Lezhës — atëherë nën zotërimin venecian — u mblodhën në një vend zotërit më të fuqishëm të Arbërisë. Erdhën me kuajt, me besnikët dhe me mosbesimin e tyre të vjetër, sepse historia e principatave shqiptare deri atë ditë ishte një histori grindjesh fqinjësore. Dhe megjithatë, atë ditë ata bënë diçka që paraardhësit s'kishin guxuar ta bënin: u betuan të luftonin bashkë, nën një kryekomandant të vetëm. Kjo besëlidhje hyri në histori si Lidhja e Lezhës — akti i parë i bashkimit në shkallë mbarëshqiptare që njeh kronika e vendit.

Si lindi nevoja për një lidhje

Pak muaj më parë, në nëntor 1443, Gjergj Kastrioti Skënderbeu kishte braktisur ushtrinë osmane, ishte kthyer në Krujë dhe kishte ngritur flamurin e kryengritjes. Por një kala e vetme, sado e fortë, nuk e mban dot peshën e një perandorie. Skënderbeu e kuptoi menjëherë atë që shumë prijës para tij e kishin injoruar: Arbëria ishte e copëzuar në principata rivale — Kastriotët në qendër, Arianitët në jug, Dukagjinët në veri, Topiajt e Muzakajt në bregdet, Balshajt e Spanët në malësi — dhe asnjëra prej tyre, e vetme, s'i bënte ballë Portës. Bashkimi nuk ishte ideal romantik; ishte aritmetikë mbijetese.

Kush erdhi në Lezhë

Kronikat na e ruajnë listën e të pranishmëve me një saktësi që sot na duket gati e pabesueshme. Aty ishin Gjergj Arianiti, kryezoti i jugut dhe vjehërri i ardhshëm i Skënderbeut përmes Donikës; Andrea Topia, princ i krahinës mes Krujës e Durrësit, me të bijtë dhe nipin Tanush; Teodor Korona Muzaka, princ i Beratit; Gjergj Stres Balsha; vëllezërit Pal e Nikollë Dukagjini, principata e të cilëve shtrihej nga Drini gjer në kufi me Serbinë; Lekë Zaharia i Danjës; Pjetër Spani me të katër djemtë; Lekë Dushmani i Zadrimës; dhe Stefan Cërnojeviçi nga malet e Malit të Zi. Ishte, fjalë për fjalë, e gjithë aristokracia luftarake e tokave shqiptare e mbledhur nën një çati. Mbledhja u zhvillua, sipas traditës, në katedralen e Shën Kollit.

Çfarë u vendos vërtet

Të mos e zbukurojmë: Lidhja e Lezhës nuk ishte themelimi i një shteti. Asnjë princ nuk hoqi dorë nga toka, nga ushtria private, as nga sovraniteti i tij. Secili mbeti zot i shtëpisë së vet. Ajo që u krijua ishte një besëlidhje ushtarake — një aleancë me një ushtri të përbashkët fushore prej rreth 8.000 luftëtarësh, me një arkë të përbashkët ku secili kontribuonte me njerëz, ushqime e para, dhe me një kryekomandant të vetëm: Skënderbeun. Marin Barleti, kronisti i parë i madh i kësaj epoke, nuk e quan «lidhje»; ai flet thjesht për një «këshill të përgjithshëm». Vetë termi «Lidhja e Lezhës» është një emërtim i mëvonshëm i historianëve. Por thelbi qëndron: për herë të parë, princat shqiptarë pranuan një epror mbi vetveten.

Dora e Venedikut

Do të ishte naivitet — dhe Faik Konica nuk do ta falte — ta paraqitnim këtë mbledhje si lindje spontane e ndërgjegjes kombëtare. Lezha ishte tokë veneciane, dhe Venedikut i interesonte një pengesë shqiptare ndaj osmanëve në kufijtë e vet. Republika e Shën Markut e nxiti dhe e mbikëqyri besëlidhjen për llogari të interesave të veta tregtare e strategjike. Po të jemi të sinqertë, gjysmën e historisë së mëvonshme Skënderbeu do ta kalonte duke u përpjekur t'i shkulte Venedikut e Napolit paratë dhe besnikërinë që i premtonin lehtë e ia jepnin ngadalë. Aleati nuk ishte kurrë altruist. Por gabim do të ishte edhe e kundërta: t'ia mohonim princave shqiptarë vendimin e tyre. Venediku mund ta ndezte shkëndijën; zjarrin e mbajtën gjallë njëzet e pesë vjet burrat që u betuan në Lezhë.

Prova e parë dhe e plasaritjet

Besëlidhja u vu në provë shumë shpejt. Vetëm pak muaj më vonë, në qershor 1444, ushtria e bashkuar fitoi betejën e Torviollit, fitorja e parë e madhe që tronditi Portën dhe i dha legjitimitet aleancës së sapolindur. Por do të ishte propagandë naive të pretendonim se besa e Lezhës zgjati e patrazuar. Princat ishin njerëz me ambicie e mëri të vjetra; disa do të lëkundeshin, disa do të tërhiqeshin, e ndonjë — si rasti i hidhur i tradhtisë së Moisi Golemit e të nipit Hamza Kastrioti — do të kalonte madje në anën osmane përpara se të kthehej i penduar. Lidhja u dobësua, u rikrijua, u tendos. Kjo nuk është turp; është historia e vërtetë e çdo aleance njerëzore. Mrekullia nuk është se s'pati çarje — mrekullia është se, pavarësisht çarjeve, struktura mbajti gjatë gjithë jetës së Skënderbeut.

Trashëgimia

Lidhja e Lezhës nuk prodhoi një shtet të centralizuar; prodhoi diçka më të rrallë e ndoshta më të çmuar — provën se shqiptarët, kur i shtrëngon nevoja, mund të heqin dorë nga rivalitetet e tyre të vjetra dhe të rreshtohen nën një flamur. Ajo qëndron në fillim të vargut të madh të principatave mesjetare dhe të rezistencës që do t'i jepte Evropës «Atletin e Krishtërimit». Pesë shekuj më vonë, kur Rilindja Kombëtare kërkoi një model bashkimi, e gjeti pikërisht këtu — dhe nuk është rastësi që Lidhja e Prizrenit e 1878-s e quajti veten me të njëjtën fjalë: lidhje. Besa e Lezhës mbeti, për mirë e për keq, mësimi i parë e i përhershëm i historisë sonë: të ndarë biem, të lidhur qëndrojmë.

Burimet:

• Marin Barleti, Historia e jetës dhe e veprave të Skënderbeut (Historia de vita et gestis Scanderbegi, bot. orig. rreth 1508–1510).
• Britannica / akademia ndërkombëtare, zëri «Skanderbeg» dhe «League of Lezhë» (rrethanat, datat dhe roli venecian).
• Historiografia shqiptare mbi Besëlidhjen e Lezhës — përmbledhje e listës së princave të pranishëm dhe e strukturës ushtarake (Telegraf.al; Portalb.mk).
• Wikipedia, «League of Lezhë» (përmasa e ushtrisë ~8.000, termi si emërtim i mëvonshëm, kufijtë e bashkimit ushtarak).

— Redaksia ZHURMA