Vend · Jugosllavia
Tivari (Bar)
Qyteti bregdetar mes Arbërisë dhe kujtesës
Porti i vjetër i Adriatikut — kryeqytet i Balshajve, pjesë e Shqipërisë Venedikase, dhe emri që kujtesa kosovare s'e shlyen dot pas 1945-ës.
Në bregun jugor të Adriatikut, aty ku deti ngushton hendekun me Italinë, ndodhet Tivari — qyteti që latinët e quajtën Antibarum, "përballë Barit", sepse shihte drejt qytetit italian të Barit në bregun tjetër. Sot bën pjesë në Mal të Zi; por historia e tij bregdetare është e endur ngushtë me botën shqiptare — nga principatat e Arbërisë mesjetare e deri te një emër që, për çdo familje kosovare, mbetet plagë e pashëruar: pranvera e vitit 1945.
Përmbajtja6 pjesë
Pse ka rëndësi
- Tivari (lat. Antibarum), sot në Mal të Zi, është një qendër bregdetare e endur ngushtë me botën shqiptare që nga principatat e Arbërisë mesjetare.
- Në mesjetë kaloi te Balshajt — shtëpia fisnike që historiografia e njeh si princër të Arbërisë — dhe u bë një prej qendrave të shtetit të tyre.
- Emri i tij mbetet i lidhur me pranverën e vitit 1945, plagë e pashëruar për çdo familje kosovare.
Stari Bar — qyteti prej guri
Bërthama e vjetër, Stari Bar (Tivari i Vjetër), ngrihet disa kilometra nga bregu, e ngujuar në shpat mali: një qytet-kështjellë mesjetar me kisha, çisterna, hamame e mure që ende sot mbeten në këmbë si rrënojë monumentale. Emri Antibari dëshmohet që në mesjetën e hershme dhe u bë qendër e një dioqeze të fuqishme. Qyteti bregdetar i sotëm — Tivari i Ri — u zhvillua shumë më vonë, si port.
Kryeqytet i Balshajve
Në shekullin XI, nën sundimtarët e Dukljës-Zetë, u themelua Kryedioqeza e Antivarit, që për shekuj do të mbetej një prej pikave më të rëndësishme kishtare të bregut. Pas kontrollit të Nemanjidëve, i cili zgjati deri rreth vitit 1360, qyteti kaloi te Balshajt — shtëpia fisnike që historiografia e njeh si princër të Arbërisë — të cilët e bënë Tivarin një prej qendrave të shtetit të tyre. Kjo është hallka që e lidh qytetin me trungun e principatave shqiptare të mesjetës së vonë, në një bri deti ku Arbëria, Zeta dhe qytetet katolike të bregut takoheshin në të njëjtën hapësirë.
Nën Venedik e nën Osmanët
Në fillim të shekullit XV Tivari hyri nën Venedik dhe u zhvillua si qytet me statut, monedhë e autoritet gjyqësor të vetin. Nga viti 1443 deri më 1571 qyteti — i quajtur zyrtarisht Antivari — bënte pjesë në Shqipërinë Venedikase (Albania Veneta), zona bregdetare që shtrihej nga Tivari e Ulqini deri poshtë, ku Republika e Shën Markut administronte një popullsi kryesisht arbërore-katolike. Në vitin 1571 osmanët e pushtuan Antivarin dhe e mbajtën 307 vjet, deri më 1878, kur Kongresi i Berlinit ia kaloi Malit të Zi.
Shqiptarët e bregut
Tivari dhe Ulqini shënonin skajin verior të asaj bote bregdetare ku prania shqiptare është e vjetër dhe e pandërprerë — më e dendur në Ulqin, por e pranishme edhe rreth Tivarit. Kryedioqeza e Antivarit qe për shekuj strehë shpirtërore e katolikëve të veriut shqiptar; kleri e besimtarët e saj ishin në pjesë të mirë shqiptarë, edhe kur titulli kishtar mbante emra të tjerë. Ky është kodi i njëjtë që lidh bregun: gjuha, besa dhe një kujtesë e përbashkët që nuk njeh kufijtë e sotëm shtetërorë.
1945: emri që s'shlyhet
Për shqiptarët e Kosovës, megjithatë, Tivari nuk është para së gjithash një qytet i largët bregdetar — është një datë. Në fund të marsit 1945, mijëra rekrutë shqiptarë të mobilizuar me forcë nga pushteti i ri jugosllav u nisën në këmbë nga Prizreni drejt këtij bregu; te Tivari ata u masakruan. Shifrat mbeten të kontestuara sipas burimit: pala jugosllave pranoi jo më shumë se 450 të vrarë; historiani Uran Butka dokumenton 1.560; burime jugosllave e shqiptare të marra së bashku japin 2.947–3.447; ndërsa dëshmitë e të mbijetuarve e çojnë numrin mbi 4.000. Historinë e plotë të krimit e rrëfen ekspozita jonë Masakra e Tivarit. Që atëherë, ky emër bregdetar mban një peshë që gjeografia s'e shpjegon dot: një qytet i vogël ku u fik një brez i tërë.
Burimet
- Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania — Antivari (Tivari), Kryedioqeza e Antivarit dhe Albania Veneta në bregun venedikas.
- Noel Malcolm, Kosovo: A Short History, Macmillan, 1998 — mobilizimi i detyruar i shqiptarëve të Kosovës në pranverën e 1945-ës dhe konteksti i tragjedisë së Tivarit.
- Uran Butka, hulumtime mbi tragjedinë e Tivarit — shifra prej 1.560 të rënësh dhe rrethanat e marshimit Prizren–Tivar.
- Traktati i Berlinit (1878) — kalimi i Antivarit nga Perandoria Osmane te Mali i Zi; periodizimi mesjetar (Duklja/Zetë, Nemanjidë deri ~1360, Balshajt) mbi bazë të historiografisë së pranuar mbi bregun e Adriatikut.
Lidhjet
7Ngjarjet
- Masakra e Tivarit — pranvera e 1945-ës: rekrutët e Kosovës të masakruar në këtë breg
- Kongresi i Berlinit — lidhje reciproke
- Traktati i Shën-Stefanit: paqja paraprake e 3 marsit 1878 që ndezi Lidhjen e Prizrenit — lidhje reciproke
Vendet
- Prizreni — pika ku u grumbulluan rekrutët para marshimit drejt Tivarit, 1945
- Ulqini — qyteti binjak bregdetar; skaji tjetër i Shqipërisë Venedikase
Organizatat
- Balshajt — princat e Arbërisë që e mbajtën Tivarin si qendër të shtetit të tyre
- Rrjeti shqiptar — bregu si një hapësirë e vetme arbërore, përtej kufijve të sotëm
Lajmi i fundit
- Kosumi Ibrahimi: Alban Hyseni dështoi me premtimin për uniformat shkollore
- Trump: Synoj marrëveshje afatgjatë me Iranin që ndalon armët bërthamore
- Zelensky: «Edhe nëse Trump dhe Putin janë miq, nuk na mjafton»
- Politika e Serbisë ndaj Kosovës mbetet e pandryshuar nga emrat e rinj
- I.Z.: Rrjeti ndërkombëtar i drogës drejtohej nga qelia në Shqipëri
- Frinzi: Kosova duhet ta zhbëjë Gjykatën Speciale
Lexo edhe
Vendet →
Valbona: lugina e Krasniqes ku Bajram Curri bëri qëndresën e fundit
· 11 min
Thethi: lugina e Shalës, kulla e ngujimit dhe kambana që ndali pushkën
· 11 min
Hoti: flamuri i parë i Malësisë që kufiri i 1913-s e ndau më dysh
· 12 min
Kelmendi: fisi i luginës së Cemit që luftoi Portën dhe mbijetoi dëbimin
· 13 min
Konispoli: qyteti më jugor i Shqipërisë dhe cepi shqiptar i Çamërisë
· 10 min
Himara: bregu i Jonit që nuk pranoi spahi dhe e mbajti armën
· 12 min
Koleksione · të dhëna të verifikuara
Nga lajmet më të lexuara sot
Përditësuar