Tivari (Bar): qyteti bregdetar mes Arbërisë dhe kujtesës

Në bregun jugor të Adriatikut, aty ku deti ngushton hendekun me Italinë, ndodhet Tivari — qyteti që latinët e quajtën Antibarum, "përballë Barit", sepse shihte drejt qytetit italian të Barit në bregun tjetër. Sot bën pjesë në Mal të Zi; por historia e tij bregdetare është e endur ngushtë me botën shqiptare — nga principatat e Arbërisë mesjetare e deri te një emër që, për çdo familje kosovare, mbetet plagë e pashëruar: pranvera e vitit 1945.

Stari Bar — qyteti prej guri

Bërthama e vjetër, Stari Bar (Tivari i Vjetër), ngrihet disa kilometra nga bregu, e ngujuar në shpat mali: një qytet-kështjellë mesjetar me kisha, çisterna, hamame e mure që ende sot mbeten në këmbë si rrënojë monumentale. Emri Antibari dëshmohet që në mesjetën e hershme dhe u bë qendër e një dioqeze të fuqishme. Qyteti bregdetar i sotëm — Tivari i Ri — u zhvillua shumë më vonë, si port.

Kryeqytet i Balshajve

Në shekullin XI, nën sundimtarët e Dukljës-Zetë, u themelua Kryedioqeza e Antivarit, që për shekuj do të mbetej një prej pikave më të rëndësishme kishtare të bregut. Pas kontrollit të Nemanjidëve, i cili zgjati deri rreth vitit 1360, qyteti kaloi te Balshajt — shtëpia fisnike që historiografia e njeh si princër të Arbërisë — të cilët e bënë Tivarin një prej qendrave të shtetit të tyre. Kjo është hallka që e lidh qytetin me trungun e principatave shqiptare të mesjetës së vonë, në një bri deti ku Arbëria, Zeta dhe qytetet katolike të bregut takoheshin në të njëjtën hapësirë.

Nën Venedik e nën Osmanët

Në fillim të shekullit XV Tivari hyri nën Venedik dhe u zhvillua si qytet me statut, monedhë e autoritet gjyqësor të vetin. Nga viti 1443 deri më 1571 qyteti — i quajtur zyrtarisht Antivari — bënte pjesë në Shqipërinë Venedikase (Albania Veneta), zona bregdetare që shtrihej nga Tivari e Ulqini deri poshtë, ku Republika e Shën Markut administronte një popullsi kryesisht arbërore-katolike. Në vitin 1571 osmanët e pushtuan Antivarin dhe e mbajtën 307 vjet, deri më 1878, kur Kongresi i Berlinit ia kaloi Malit të Zi.

Shqiptarët e bregut

Tivari dhe Ulqini shënonin skajin verior të asaj bote bregdetare ku prania shqiptare është e vjetër dhe e pandërprerë — më e dendur në Ulqin, por e pranishme edhe rreth Tivarit. Kryedioqeza e Antivarit qe për shekuj strehë shpirtërore e katolikëve të veriut shqiptar; kleri e besimtarët e saj ishin në pjesë të mirë shqiptarë, edhe kur titulli kishtar mbante emra të tjerë. Ky është kodi i njëjtë që lidh bregun: gjuha, besa dhe një kujtesë e përbashkët që nuk njeh kufijtë e sotëm shtetërorë.

1945: emri që s'shlyhet

Për shqiptarët e Kosovës, megjithatë, Tivari nuk është para së gjithash një qytet i largët bregdetar — është një datë. Në fund të marsit 1945, mijëra rekrutë shqiptarë të mobilizuar me forcë nga pushteti i ri jugosllav u nisën në këmbë nga Prizreni drejt këtij bregu; te Tivari ata u masakruan. Shifrat mbeten të kontestuara sipas burimit: pala jugosllave pranoi jo më shumë se 450 të vrarë; historiani Uran Butka dokumenton 1.560; burime jugosllave e shqiptare të marra së bashku japin 2.947–3.447; ndërsa dëshmitë e të mbijetuarve e çojnë numrin mbi 4.000. Historinë e plotë të krimit e rrëfen ekspozita jonë Masakra e Tivarit. Që atëherë, ky emër bregdetar mban një peshë që gjeografia s'e shpjegon dot: një qytet i vogël ku u fik një brez i tërë.