Topiajt: dera që mbante titullin «princ i Arbërisë»

Një brez para se Skënderbeu ta ngrinte flamurin mbi Krujë, Arbëria kishte tashmë një «princ» të vetin. Ai quhej Karl Topia, dhe shtëpia e tij — Topiajt — sundoi për gati një shekull tokat mes Matit dhe Shkumbinit, mori Durrësin nga anzhuinët dhe u shpall me krenari «e lindur prej gjakut të mbretërve të Francës». Topiajt janë një nga nyjet qendrore të rrjetit shqiptar mesjetar: një derë arbërore që u end mes Napolit, Bizantit, Venedikut e Zetës, mbajti një titull që pretendonte një Arbëri të njësuar — dhe që, në orën e vet fatale, hapi vetë derën për osmanin.

Kush ishin

Topiajt (në burimet perëndimore Thopia) ishin një shtëpi fisnike shqiptare e Arbërisë qendrore, që del në dokumente qysh në gjysmën e parë të shekullit XIV. Djepi i tyre ndodhej në krahinën e Matit; prej andej sundimi u shtri mbi trevën mes lumit Mat në veri dhe Shkumbinit në jug, me qendra Krujën, Durrësin dhe kështjellat e brendisë. I pari që del me emër është Tanush Topia, i përmendur më 1329 si njëri prej «kontëve të Arbërisë» dhe si kont i Matit rreth vitit 1338 — një zot vendor që lëvronte mes Mbretërisë Anzhuine të Napolit, e cila kërkonte të ruante Regnum Albaniae, dhe Perandorisë Serbe në ngjitje. Djepi i familjes qëndroi arbëror pikërisht sepse dinte të qëndronte mes perandorive, jo nën asnjërën.

Karl Topia — «princ i Arbërisë»

Figura që i dha shtëpisë emër historik është Karl Topia (rreth 1331/1339 – janar 1388). Legjenda familjare — e ruajtur në kronikat dhe në mbishkrimet e vetë derës — thotë se i ati, Andrea Topia, u martua me Helenën, një bijë të paligjshme të mbretit Robert të Napolit prej shtëpisë së Anzhuve; prej saj Karli e quajti veten «i lindur prej gjakut të mbretërve të Francës». E vërtetë a e stolisur, kjo gjenealogji ishte strategji: ajo e fuste një zot arbëror në indin dinastik të Evropës perëndimore dhe i jepte titullit të tij peshë ndërkombëtare.

Mbi këtë bazë Karli ndërtoi një pushtet real. Rreth viteve 1367–1368 ai mori Durrësin nga zotëruesit anzhuinë, duke i dhënë fund atje sundimit të huaj mbi qytetin më të rëndësishëm të bregut. Më 1374 papa Grigori XI e njohu si «Kont i Madh i Arbërisë»; në dokumentet e veta ai firmoste princeps Albaniae — princ i Arbërisë. Ngriti e përforcoi kështjella në Durrës, Petrelë e Elbasan, dhe rreth vitit 1381 rindërtoi Manastirin e Shën Jon Vladimirit afër Elbasanit, ku la një mbishkrim shumëgjuhësh që e shpallte ktitor dhe ripohonte prejardhjen mbretërore. Për një brez, një zot arbëror mbante një titull që pretendonte të fliste në emër të gjithë Arbërisë.

Savra 1385: dera që u hap për Portën

Pushteti i Topiajve u thye pikërisht aty ku ishte ndërtuar — në lojën e aleancave. Rivali i tij më i rreptë ishte shtëpia e Balshajve të Zetës; kur Balsha II ia rrëmbeu Durrësin rreth vitit 1385, Karl Topia bëri hapin që do të ngarkohej mbi kujtesën e tij: kërkoi ndihmën e Perandorisë Osmane. Sulltan Murati I i dërgoi një ushtri, dhe më 18 shtator 1385, në Fushën e Savrës mes Lushnjës e Elbasanit, osmanët thyen dhe vranë Balsha II. Topia rifitoi terren — por çmimi qe historik: Savra shënoi një nga hyrjet e para vendimtare të ushtrisë osmane në tokat shqiptare, të ftuar nga vetë një zot arbëror kundër një tjetri. Ishte mësimi që rrjeti arbëror do ta paguante shtrenjtë: përçarja mes derëve i hapte rrugë Portës.

Rënia dhe Venediku

Karl Topia vdiq në janar 1388 dhe u varros në manastirin që kishte ngritur. E trashëgoi i biri, Gjergj Topia, por dritarja e pavarësisë tashmë po mbyllej mes dy presioneve — osmanit që afrohej dhe Venedikut që lakmonte Durrësin. Nën këtë trysni Gjergji ia dorëzoi Durrësin Republikës së Venedikut më 1392, pak para se të vdiste po atë vit. Vajza e Karlit, Helena Topia, u martua me derën e Balshajve, duke e lidhur — përmes krushqisë — pikërisht me rivalët e dikurshëm. Kështu shtëpia që kishte mbajtur titullin «princ i Arbërisë» u tret mes Venedikut, Balshajve dhe kohës; brenda pak dhjetëvjeçarësh Durrësi e Kruja do të kalonin nën administratën osmane.

Nyja në rrjetin arbëror

Topiajt tregojnë se skena mbi të cilën do të hidhej Skënderbeu ishte ndërtuar tashmë nga duar arbërore. Ata qëndruan në kryqëzimin e katër botëve — Anzhuve të Napolit, Bizantit, Venedikut dhe Zetës së Balshajve — dhe, si Muzakajt e Beratit, Arianitët e Zenebishtët e jugut, ishin një nga principatat shqiptare që mbajtën gjallë një pushtet arbëror mes rënies së perandorive. Titulli princeps Albaniae, që Karli e mbarti gati një shekull para Kastriotëve, ishte më shumë se mburrje: ishte pohimi i hershëm se Arbëria ishte një trup i vetëm politik, jo thjesht një tog kështjellash. Se historinë e shkruajnë fituesit e sqesh Topiajt nuk kanë epopenë e Kastriotëve; por dëshmia e tyre — një «princ i Arbërisë» një brez para Skënderbeut — është prova më e qartë se qëndresa dhe shtetformimi arbëror nuk nisën më 1443. Ata kishin një parardhëse në kështjellat mes Matit e Shkumbinit.