Alfabeti i Elbasanit: 40 shkronja origjinale në një dorëshkrim të vetëm

Diku në krahinën e Polisit, afër Librazhdit, dikush u ul më 1761 dhe shkroi ungjijtë në shqip — jo me shkronja greke, jo me latine, jo me arabe, por me një alfabet prej 40 shkronjash që nuk i ngjante asnjë alfabeti tjetër në botë. Dorëshkrimi mbijetoi. Alfabeti jo: në dy shekuj e gjysmë, asnjë dokument i dytë i shkruar me të nuk është gjetur.

Pse ka rëndësi

• Alfabeti i Elbasanit ka 40 shkronja — 35 në përdorim të shpeshtë dhe pesë të rralla — dhe shumica e shenjave janë krejt origjinale, pa lidhje me alfabetet e gjuhëve që e rrethonin shqipen.
• Dorëshkrimi i vitit 1761, 30 fletë e 59 faqe në format 10×7 cm, mbahet si vepra më e vjetër e letërsisë ortodokse shqiptare dhe si përkthimi i parë biblik në shqip.
• Autori formalisht mbetet i panjohur; Mahir Domi dhe Robert Elsie ia atribuojnë Grigorit të Durrësit, mitropolit i Durrësit që nga viti 1762.
• Asnjë dokument i dytë i shkruar me këtë alfabet nuk është gjetur; pas konfiskimit nga regjimi komunist më 1945 te koleksionisti Lef Nosi, dorëshkrimi ruhet në Arkivin e Shtetit.

Një alfabet pa prindër

Alfabeti i Elbasanit ka 40 shkronja — 35 në përdorim të shpeshtë dhe pesë të rralla. Ajo që e bën të pazakontë nuk është numri, por prejardhja: shumica e shenjave janë krejt origjinale, pa lidhje me alfabetet e gjuhëve që e rrethonin shqipen. Nuk është greqishtja e përshtatur, nuk është latinishtja e zgjeruar, nuk është ndonjë variant i arabishtes osmane.

Kjo është e rrallë. Alfabetet zakonisht lindin si degë të një alfabeti më të vjetër, sepse huazimi është më i lirë se shpikja. Kushdo që shkroi Anonimin e Elbasanit zgjodhi rrugën e kundërt — shenja të reja për tinguj që sistemet fqinje nuk i mbulonin.

Kush e shkroi

Formalisht, autori mbetet i panjohur; prandaj vepra njihet si «Anonimi i Elbasanit». Studiuesit Mahir Domi dhe Robert Elsie ia atribuojnë Grigorit të Durrësit, i cili u bë mitropolit i Durrësit më 1762 — një vit pas datës së dorëshkrimit. Studime më të vona kanë propozuar edhe Kozmain e Durrësit (1643–1702). Selia e kryepeshkopatës ndodhej atëherë te kisha e Shën Jon Vladimirit, në Shijon afër Elbasanit.

Konteksti është ortodoks. Anonimi i Elbasanit mbahet si vepra më e vjetër e letërsisë ortodokse shqiptare dhe si përkthimi i parë biblik në shqip: 30 fletë pa numër, 59 faqe, në një format xhepi prej 10×7 centimetrash. Nuk është një libër i bërë për t'u shpërndarë; është një libër i bërë për t'u mbajtur në dorë.

Nga Lef Nosi te Unicode

Dorëshkrimi kaloi në duart e koleksionistit Lef Nosi, që e bleu rreth kohës së Luftës së Dytë Botërore. Më 1945 regjimi komunist ia konfiskoi. Sot ruhet në Arkivin e Shtetit.

Kur Kongresi i Manastirit zgjodhi më 1908 alfabetin latin si alfabetin e njësuar të shqipes, alfabeti i Elbasanit prej kohësh nuk shkruhej më nga askush. Nuk humbi në një votim — kishte dalë nga përdorimi shumë më herët, pa lënë pasardhës.

Rikthimi i vetëm erdhi më 2014, kur Unicode 7.0 i dha alfabetit të Elbasanit bllokun e vet të kodit, U+10500–U+1052F. Sot mund të shtypet dhe të shkëmbehet dixhitalisht një alfabet që historikisht ka një dokument të vetëm.

Çfarë tregon

Rrëfimi i zakonshëm për shqipen është ai i një gjuhe që luftoi për të pasur alfabetin e vet. Anonimi i Elbasanit tregon diçka më të përpiktë: alfabetin e vet e pati, plotësisht origjinal, dhe ai nuk mbijetoi — jo se u ndalua, por se një alfabet ka nevojë për shtypshkronjë, shkollë dhe përdorues, dhe ky pati vetëm një dorë.

Ajo dorë mjaftoi për 59 faqe. Aq mbeti.

Burimet

• Anonimi i Elbasanit — Dorëshkrimi i Ungjillit të Elbasanit (Wikipedia shqip)
• Elbasan Gospel Manuscript — datimi 1761, Grigori i Durrësit, Lef Nosi dhe Arkivi i Shtetit
• Elbasan script — 40 shkronjat dhe dokumenti i vetëm i njohur
• Unicode 7.0, tabela e bllokut Elbasan U+10500–U+1052F (PDF zyrtar)

— Redaksia ZHURMA