Lufta e Parë Maqedonase

Pesë vjet pasi Roma e kishte copëtuar rrjetin detar ilir, e njëjta hapësirë bregdetare u kthye në fushëbetejë mes dy perandorive më të mëdha se ajo. Lufta e Parë Maqedonase (214–205 p.e.s.) e përballi Republikën Romake me Filipin V të Maqedonisë, i cili, pas fitores së Hanibalit te Kanat, lidhi pakt me Kartagjenën dhe u përpoq të zinte brigjet ilire e epirote të Adriatikut. Por mësimi i kësaj lufte nuk rri te Roma apo te Maqedonia — rri te ata që u gjendën në mes. Ilirët e copëtuar nuk vepruan më si një trup i vetëm: Demetri i Farit, nyja e dëbuar te oborri maqedonas, e shtynte Filipin drejt përplasjes; ndërsa mbretërit ilirë të mbetur — Skerdilaida e i biri Pleurati — u bënë aleatë të Romës kundër tij. Një degë te secila perandori, asnjëra qendër e vetes. Dhe paqja që e mbylli luftën u nënshkrua në Foinike, në tokë ilire-kaone — ku rrjeti shqiptar nuk ishte lojtar, por tryeza ku lojtarët e tjerë ndanë botën.

Çfarë ishte

Lufta e Parë Maqedonase ishte konflikti i parë i drejtpërdrejtë mes Romës dhe mbretërisë maqedonase të dinastisë antigonide — i zhvilluar kryesisht në brigjet lindore të Adriatikut dhe në Epir, pikërisht në tokat ku dy dekada më parë Roma kishte luftuar Teutën dhe pastaj Demetrin e Farit në dy Luftërat Ilire. Shkasja ishte një aleancë: pas humbjes katastrofike romake te Kanat (216 p.e.s.), Filipi V lidhi më 215 një pakt me Hanibalin e Kartagjenës. Marrëveshja — teksti i së cilës ruhet te Polibi — synonte ta përjashtonte Romën nga Adriatiku dhe t'i jepte Filipit dorë të lirë në perëndim.

Për Romën, e zënë për jetë a vdekje me Hanibalin në Itali, kjo ishte një kërcënim në krahun e pambrojtur. Nuk mund të dërgonte ushtri të mëdha; prandaj e luftoi Filipin me një strategji mbajtëse — flota e pak legjione në bregun ilir, dhe mbi të gjitha një rrjet aleancash që e detyronin mbretin maqedonas të luftonte në shtëpi. Lufta zgjati nëntë vjet dhe nuk pati beteja vendimtare; ishte një luftë pozicionesh, qytetesh bregdetare që merreshin e humbeshin, dhe aleancash që ndërronin anë.

Si nisi: shkaku roman dhe shkaku i vërtetë

Burimi ynë kryesor është sërish Polibi, plotësuar nga Livi. Sipas tyre, Filipi ishte agresori ambicioz që, i nxitur nga këshilltari i tij ilir Demetri, deshi të shfrytëzonte dobësinë romake për të dalë në det. Hyrja e Romës paraqitet si mbrojtje e domosdoshme e aleatëve dhe e rendit.

(Vërejtje kritike — FAKT vs. RRËFIM: regjistri na vjen nga penat romake e greke, armiqësore ndaj Maqedonisë dhe ndaj Demetrit. (1) Se Demetri "e shtyu" Filipin drejt Romës është kornizim i Polibit, që kërkonte një fajtor të vetëm; fakti është që Demetri u strehua te Filipi pas humbjes së Luftës së Dytë Ilire dhe i shërbeu si këshilltar — por vendimi ishte i mbretit, jo i të strehuarit. (2) "Mbrojtja" romake e Adriatikut ishte në të vërtetë siguri strategjike: Roma nuk mund të lejonte një fuqi maqedonase të aleancuar me Kartagjenën në bregun përballë Italisë. (3) Korniza që e paraqet hyrjen romake në Ballkan si sjellëse rendi është pikërisht propaganda e fituesit — e njëjta që do ta justifikonte gllabërimin e plotë të Greqisë e të Ilirisë brenda gjysmë shekulli.)

Kronologjia

• 216Hanibali shkatërron ushtrinë romake te Kanat; Roma duket në prag të rrëzimit.
• 215Filipi V lidh pakt me Hanibalin kundër Romës — teksti ruhet te Polibi.
• 214Filipi nis fushatën në Adriatik: sulmon Orikun dhe rrethon Apoloninë; pretori Marcus Valerius Laevinus e zmbraps, dhe Filipi detyrohet të djegë flotën e vet në lumin Aous (Vjosë) e të tërhiqet nga toka.
• 213Filipi merr nga toka Lissin (Lezhën) — të njëjtin qytet kufitar, klauzola e të cilit kishte përcaktuar kufijtë e sovranitetit detar ilir; një dalje në Adriatik.
• ~212–211Roma lidh aleancë me Lidhjen Etolike; bashkohen Atali I i Pergamit, Sparta, Elida — dhe mbretërit ilirë Skerdilaida e Pleurati, që kalojnë te Roma kundër Filipit.
• 209–207Luftë pozicionesh në Greqi e Iliri; Filipi mban frontin, por nuk mund ta zgjerojë; etolët lodhen dhe bëjnë paqe më vete (206).
• 205Pa fitues të qartë, nënshkruhet Paqja e Foinikes në tokë ilire-kaone; Filipi mban disa zotërime, Roma siguron krahun e Adriatikut.
• 202–197Roma mund Hanibalin te Zama (202), kthehet nga lindja; Lufta e Dytë Maqedonase (200–197) e mbyll gjithçka te Kinoskefalat — Maqedonia humbet hegjemoninë.
• 168Te Pidna bie Maqedonia; po atë vit Roma mund Mbretin Gent, mbretin e fundit ilir. Rrethi mbyllet.

Nyja: ilirët e ndarë mes dy perandorive

Çelësi i kësaj lufte për historinë shqiptare nuk është se kush fitoi, por si u gjendën ilirët brenda saj. Pas dy Luftërave Ilire, rrjeti detar ardian ishte i thyer; mbretëria nuk vepronte më si një qendër e vetme. Dhe pikërisht këtu, në Luftën e Parë Maqedonase, kjo thyerje u shndërrua në një ndarje të hapur: Demetri i Farit, nyja e dëbuar nga Roma, gjeti zë te oborri i Filipit dhe e shtyu Maqedoninë drejt Adriatikut; ndërsa Skerdilaida dhe Pleurati — sundimtarë të asaj që kishte mbetur nga bota ardiane — u bënë aleatë të Romës kundër të njëjtit mbret. Një degë e rrjetit i shërbente Maqedonisë, tjetra Romës.

Ky është ligji i hidhur i një rrjeti të copëtuar: kur nyjat nuk lidhen më me njëra-tjetrën, secila lidhet me një perandori të huaj — dhe asnjëra nuk vepron më për vete. Ilirët nuk luftuan në këtë luftë si subjekt me interes të vetin; luftuan si mjete në duart e fuqive më të mëdha, secili krah i përdorur kundër tjetrit. Marrja e Lissit nga Filipi dhe kalimi i Skerdilaidës te Roma nuk ishin zgjedhje të një kombi — ishin lëvizjet e fragmenteve të shkëputura, secili duke kërkuar mbijetesë te një mbrojtës i huaj.

Tryeza, jo lojtari: paqja në Foinike

Lufta u mbyll në vitin 205 p.e.s. me Paqen e Foinikes, të nënshkruar në kryeqytetin e kaonëve — sot Finiqi në jug të Shqipërisë. Simbolika është e plotë: marrëveshja që ndau ndikimin mes Romës dhe Maqedonisë u lidh në tokë ilire-epirote, por pa ilirët si palë vendimtare. Toka shqiptare ishte vendi ku perandoritë takoheshin për të ndarë botën; banorët e saj ishin gjeografia e marrëveshjes, jo nënshkruesit e saj.

Dhe paqja ishte vetëm armëpushim. Sapo Roma e mundi Hanibalin te Zama më 202, u kthye nga lindja me gjithë peshën e saj. Brenda dy dekadash, te Kinoskefalat (197) ra hegjemonia maqedonase, te Pidna (168) ra vetë Maqedonia — dhe po atë vit, 168 p.e.s., Roma mundi Mbretin Gent, mbretin e fundit ilir. Lufta e Parë Maqedonase ishte akti i parë i një drame që do të mbyllej me të njëjtën gjë për të dyja: si Maqedonia ashtu edhe Iliria u bënë provinca. Por Maqedonia ra si fuqi e vetme; Iliria ra tashmë e ndarë, e copëtuar që në luftën që e kishim parë këtu — rrjet pa qendër, i përdorur kundër vetes.