«Gjurmime albanologjike» nisi më 1962, kur Instituti Albanologjik ishte i mbyllur

Kur numri i parë i «Gjurmime albanologjike» doli më 1962 në Prishtinë, institucioni që sot e boton nuk ekzistonte. Instituti Albanologjik ishte mbyllur më 25 dhjetor 1955 me vendim të pushtetit jugosllav, dhe UDB-ja kishte sekuestruar krejt materialet e tij. Shtatë vjet më vonë albanologjia e Kosovës nuk kishte institut, por kishte një katedër — dhe një revistë. Ajo revistë e mbajti të hapur një kanal shkencor shqip në një kohë kur kanali institucional ishte i mbyllur me çelës, dhe kur instituti u rihap më 1967 ajo ishte gati ta bëhej organ. Sot, gjashtëdhjetë e tre vjet pas numrit të parë, seria e shkencave historike ka arritur numrin 54.

Pse ka rëndësi

• «Gjurmime albanologjike» u themelua më 1962 si e përkohshme shkencore e Katedrës së Albanologjisë në Fakultetin Filozofik të Prishtinës — pra shtatë vjet pasi Instituti Albanologjik ishte mbyllur (25 dhjetor 1955) dhe pesë vjet para se ai të rihapej (28 shkurt 1967).
• Kryeredaktori i parë ishte gjuhëtari Idriz Ajeti; në redaksinë e hershme qenë edhe Ali Hadri, Enver Gjerqeku e Shefqet Pllana. Më 1971 revista u nda në tri seri me redaktorë të veçantë: shkencat historike (Ali Hadri), shkencat filologjike (Idriz Ajeti), folklor e etnologji (Anton Çetta).
• Më 8 mars 1994 policia serbe i nxori me dhunë punonjësit nga ndërtesa e Institutit; puna vazhdoi në kushte private derisa një marrëveshje e 1 prillit 1998 ia ktheu ndërtesën institucionit. Revista del sot një herë në vit, me qasje të hapur (eISSN 3136-1595).

Një revistë pa institut (1962–1966)

Historia e albanologjisë institucionale në Kosovë nuk është një vijë, është një seri ndërprerjesh. Instituti Albanologjik u themelua më 1 qershor 1953 me katër studiues — Ilhami Nimani, Selman Riza, Mehdi Bardhi dhe Ali Rexha — dhe u mbyll më 25 dhjetor 1955, sepse pushteti nuk arriti ta vinte veprimtarinë e tij nën censurë. Materialet i mori UDB-ja. Kjo është forma klasike e mohimit administrativ: jo një ndalim i shpallur i gjuhës apo i historisë, por heqja e enës në të cilën ato mund të studiohen ligjërisht.

Ajo që ndodhi pastaj ka rëndësi pikërisht sepse nuk ishte kapitullim. Studiuesit nuk pushuan së shkruari; ata ndërruan enë. Me hapjen e mësimit të lartë shqip në Prishtinë, albanologjia u strehua në Katedrën e Albanologjisë të Fakultetit Filozofik, dhe më 1962 katedra nxori numrin e parë të një përkohshmeje shkencore: «Gjurmime albanologjike». Ritmi i saj i hershëm e tregon kushtin: numri 1 më 1962, numri 2 më 1965, numri 3 më 1966 — një përmbledhje e parregullt, e mundshme kur ishte e mundshme. Nga viti 1968 ajo filloi të dilte dy herë në vit.

1967: revista gjen sërish shtëpinë e vet

Instituti Albanologjik u riorganizua më 28 shkurt 1967, me pesë veta, në të njëjtën periudhë kur po ngrihej Universiteti i Prishtinës. Me rithemelimin, «Gjurmime albanologjike» kaloi nga katedra te instituti dhe u bë organ i tij. Renditja kohore është e rëndësishme dhe rrallë vihet re: revista nuk lindi si produkt i institutit, ajo e priti institutin. Për pesë vjet ajo qe forma më e qëndrueshme që albanologjia e Kosovës kishte — një adresë botuese ku puna e bërë mund të regjistrohej, të citohej dhe të mbetej.

Ky është kuptimi praktik i asaj që në këtë muze quhet shkencë si formë qëndrese. Një revistë shkencore nuk është vetëm një grumbull artikujsh; është një regjistër. Ajo vendos se çfarë ekziston zyrtarisht si dije, në cilën gjuhë, dhe nën cilën firmë. Për një popullsi së cilës i mohohej vazhdimisht e drejta e institucioneve të veta, mbajtja e një regjistri shqip ishte akt themelues, jo akademizëm.

1971: tri seri, tre redaktorë

Më 1971 revista u nda në tri seri me redaksi të veçanta, dhe emrat e redaktorëve lexohen sot si harta e tërë shkollës kërkimore të Prishtinës. Serinë e shkencave historike e mori Ali Hadri, historiani që e futi periudhën 1941–1945 në historiografinë shqiptare të Kosovës. Serinë e shkencave filologjike e mori Idriz Ajeti, kryeredaktori i parë i revistës dhe gjuhëtari kryesor i saj. Serinë e folklorit dhe të etnologjisë e mori Anton Çetta — i njëjti njeri që njëzet vjet më vonë do të udhëhiqte Lëvizjen për Pajtimin e Gjaqeve, ku dija folklorike u kthye në instrument shoqëror.

Ndarja në tri seri nuk ishte thjesht rregullim redaksional. Ajo e deklaronte se albanologjia në Prishtinë kishte arritur masën kritike në të tria fushat njëherësh: gjuhë, histori, trashëgimi gojore. Kjo është arsyeja pse revista mbetet burimi i parë për brezin që ndërtoi institucionet shkencore kosovare, nga Selman Riza te Fehmi Agani.

Pas 1981-shit: censura brenda mureve

Pas demonstratave të vitit 1981 dhe zbehjes së autonomisë politike të Kosovës, Instituti Albanologjik u vu nën censurë dhe kontroll politik. Bashkëpunimi me institucionet dhe studiuesit nga Shqipëria u ndalua; projekte të mëdha mbetën të papërfunduara. Për një institut albanologjik, ndalimi i kontaktit me qendrën tjetër të albanologjisë nuk është masë administrative — është amputim i lëndës së parë.

Kostoja u pa edhe në njerëz. Ali Hadri, redaktori i serisë historike, u shpall pas 1981-shit «i papërshtatshëm moralisht e politikisht si edukator», u largua nga mësimdhënia dhe nga instituti, dhe vdiq më 1987 pa mbushur gjashtëdhjetë vjet. Regjistri mbeti; mbajtësit e tij u zëvendësuan ose u thyen.

8 mars 1994: revista del nga ndërtesa

Faza e fundit e mohimit qe fizike. Më 8 mars 1994 policia serbe i nxori me dhunë punonjësit nga ndërtesa e Institutit Albanologjik; ata u rrahën. Instituti nuk u shpërnda formalisht — thjesht nuk kishte më ku të ishte. Puna kërkimore dhe botuese vazhdoi në kushte private, në banesa dhe hapësira të huazuara, si pjesë e së njëjtës rrjetë paralele që në ato vite mbante shkollat, mjekësinë dhe universitetin shqip të Kosovës. Më 1 prill 1998 një marrëveshje ia ktheu ndërtesën institucionit.

Në atë hark katërvjeçar «Gjurmime albanologjike» e provoi për herë të tretë atë që e kishte provuar më 1955 dhe më 1981: se revista mund të mbijetojë humbjen e shtëpisë. Ena ndërrohet; regjistri vazhdon.

Regjistri sot

Sot «Gjurmime albanologjike» botohet nga Instituti Albanologjik i Prishtinës një herë në vit, në qasje të hapur, me eISSN 3136-1595, dhe seria e shkencave historike ka arritur numrin 54 (2024). Për lexuesin që kërkon burimin e parë për historinë, gjuhën dhe folklorin e Kosovës, kjo është adresa ku ajo dije u regjistrua fillimisht — shpesh vite përpara se të hynte në qarkullim më të gjerë.

Vlera e saj për një muze të kujtesës nuk qëndron vetëm në përmbajtje. Ajo qëndron në vazhdimësinë: një varg numrash që fillon më 1962, kur institucioni botues ishte i mbyllur, dhe që nuk këputet as më 1981 as më 1994. Institucionet mund të mbyllen me vendim dhe të zbrazen me dhunë. Një varg numrash i botuar është shumë më i vështirë për t'u zhbërë — dhe kjo është pikërisht arsyeja pse mbahet.