Lidhja e Dytë e Prizrenit

Më 16 shtator 1943, tetë ditë pas kapitullimit të Italisë dhe hyrjes së trupave gjermane, 42 delegatë nga Prizreni, Peja, Gjakova, Plava, Rozhaja, Novi Pazari, Shkupi, Tetova, Dibra dhe Ulqini u mblodhën në Prizren. Kuvendi zgjati deri më 20 shtator dhe shpalli një organizatë me një kërkesë të vetme: bashkimin e trojeve shqiptare në një shtet. Emri që zgjodhën — Lidhja e Dytë e Prizrenit — thërriste 1878-ën. Rrethanat ishin krejt të tjera.

Përmbajtja7 pjesë

1. Konteksti i 1943-shit
2. Kush e drejtoi
3. Çfarë kërkonte
4. Çfarë u krye nën emrin e saj
5. Dokumentuar dhe e debatuar
6. Fundi
7. Trashëgimia

Pse ka rëndësi

Sepse kjo është pika ku një aspiratë e drejtë u vu në duart e gabuara. Kërkesa për bashkim kombëtar kishte 65 vjet histori legjitime; mbrojtësi që iu ofrua në shtator 1943 ishte Gjermania naziste. Lidhja e Dytë është prova më e qartë në historinë shqiptare se qëllimi nuk e shenjtëron aleancën — dhe ajo që u krye nën emrin e saj e ndoti vetë kërkesën për dekada me radhë.

Konteksti i 1943-shit

Pas prillit 1941, Kosova, pjesë e Malit të Zi dhe e Maqedonisë perëndimore ishin bashkuar administrativisht me Shqipërinë nën protektoratin italian. Kur Italia kapitulloi më 8 shtator 1943, ai rregullim u shemb brenda javës. Gjermania hyri me një ofertë: "pavarësi" formale për Shqipërinë dhe ruajtje të kufijve të 1941-shit, në këmbim të bashkëpunimit. Lidhja e Dytë lindi pikërisht në ato javë.

Kush e drejtoi

Komiteti Qendror u krye fillimisht nga Rexhep Mitrovica, i cili u tërhoq në nëntor 1943, kur u emërua kryeministër i qeverisë në Tiranë. E pasoi Bedri Pejani, figurë e vjetër e lëvizjes kombëtare, autor i një memorandumi drejtuar Berlinit për një shtet shqiptar të zgjeruar. Pejani u hoq më vonë nga detyra dhe në krye erdhi Xhafer Deva — nën ndikim të drejtpërdrejtë gjerman. Deva u bë ministër i Brendshëm në Tiranë dhe emri i tij mbetet i lidhur me aparatin represiv të asaj periudhe.

Çfarë kërkonte

Programi ishte i qartë dhe, në fjalët e vetë delegatëve, as maksimalist as minimalist: jo një Shqipëri "e vogël" e as "e madhe", por ajo që sipas tyre ishte historikisht e etnografikisht shqiptare. Lidhja ngriti administratë vendore, shkolla shqipe dhe formacione të armatosura vullnetare në territoret që kontrollonte. Për një pjesë të popullsisë së Kosovës, që kishte dalë nga dy dekada të kolonizimit dhe shtypjes jugosllave, kjo ishte hera e parë që shkollohej në gjuhën e vet.

Çfarë u krye nën emrin e saj

Formacionet vullnetare të lidhura me Lidhjen dhe me okupatorin morën pjesë në operacione kundër popullsisë civile sllave në rajonin e Bihorit e Sanxhakut në dimrin 1943–1944, me qindra të vrarë. Në prill 1944 u formua divizioni SS "Skënderbeu", i rekrutuar kryesisht në Kosovë, i përdorur në operacione dëbimi e represioni. Këto nuk janë akuza të mëvonshme politike: janë ngjarje të dokumentuara, dhe një muze që i heq ato nuk ruan histori — ruan reklamë.

Dokumentuar dhe e debatuar

• E vërtetuar: mbledhja e 16–20 shtatorit 1943 me 42 delegatë; programi i bashkimit; radha e udhëheqjes Mitrovica–Pejani–Deva; bashkëpunimi institucional me forcat gjermane.
• E vërtetuar: krimet ndaj civilëve sllavë në Bihor e Sanxhak dhe formimi i divizionit SS "Skënderbeu" në 1944.
• E debatuar: shkalla në të cilën Lidhja si organizatë komandonte formacionet që kryen krimet, përkundrejt grupeve lokale që vepronin në emër të saj; historiografitë shqiptare, serbe e perëndimore japin pesha të ndryshme.

Fundi

Me tërheqjen gjermane në vjeshtën e 1944-ës, Lidhja u shpërbë brenda javësh. Udhëheqësit e saj u arratisën ose u dënuan; Xhafer Deva ia doli të largohej dhe vdiq në mërgim. Kosova u riintegrua me forcë në Jugosllavinë e re, dhe qëndresa e mbetur u shtyp në operacionet e viteve 1944–1945. Etiketa "bashkëpunëtor" u bë më pas mjet politik: çdo kërkesë shqiptare për të drejta në Jugosllavi u lidh, për dekada, me shtatorin 1943.

Trashëgimia

Lidhja e Dytë mbetet një nga ngjarjet më të vështira për t'u trajtuar në kujtesën shqiptare, sepse kërkon dy gjykime njëkohësisht: aspirata ishte e ligjshme, dhe mjeti ishte kriminal. E para nuk e shfajëson të dytin, dhe i dyti nuk e zhvlerëson të parën. Lidhja e Prizrenit e 1878-ës, me të cilën kjo ndau emrin, kishte kërkuar autonomi brenda një perandorie që po shpërbëhej — pa okupator mbrapa. Huazimi i emrit ishte përpjekje për të huazuar legjitimitet. Historia nuk e pranoi huazimin.