Lidhja e Dytë e Prizrenit: aspirata kombëtare nën hijen e svastikës

Në shtator 1943, në Prizrenin nën pushtim gjerman, u themelua Lidhja e Dytë e Prizrenit — organizata që mori emrin e Lidhjes së 1878-ës dhe synonte mbrojtjen e trojeve shqiptare e bashkimin e Kosovës me Shqipërinë, në frikën e rikthimit jugosllav. Është njëkohësisht një nga kapitujt më të diskutuar të historisë shqiptare të Luftës së Dytë: aspirata kombëtare dhe bashkëpunimi me pushtuesin nazist jetuan brenda së njëjtës organizatë, dhe historiografia ende i peshon të dyja.

Çfarë dokumentohet

• Pas takimeve përgatitore të verës 1943 (Mitrovicë, Bujan), Kongresi i Parë u mbajt në Prizren më 16-20 shtator 1943, me 42-45 delegatë nga Kosova, Dibra, Struga, Tuzi, Ulqini e vise të tjera;
• Rexhep Mitrovica u zgjodh kryetar i Komitetit Qendror; kur ai u bë kryeministër i qeverisë së Tiranës nën okupim, Kongresi i Dytë (17-21 janar 1944) zgjodhi Bedri Pejanin; në qershor 1944 atë e zëvendësoi Xhafer Deva;
• Qëllimi i shpallur: bashkimi dhe mbrojtja e trojeve etnike shqiptare — kundër rikthimit të Jugosllavisë pas tërheqjes gjermane;
• Organizata funksionoi me mbështetjen dhe nën hijen e Gjermanisë naziste, dhe u shpërbë me tërheqjen gjermane në fund të 1944-ës.

Konteksti: frika e rikthimit jugosllav

Për themeluesit, kujtesa e mbretërisë jugosllave — shpronësimet, kolonizimi, shpërnguljet — ishte e freskët. Pushtimi gjerman e kishte bashkuar de facto Kosovën me Shqipërinë, dhe rrethet nacionaliste e shihnin ruajtjen e këtij bashkimi si çështje mbijetese kombëtare. Kjo është arsyeja pse Lidhja mori emrin e shenjtë të 1878-ës: pretendonte të ishte vazhdimi i së njëjtës çështje — mbrojtja e trojeve.

Ana e errët — dokumentimi kritik

Emri i Lidhjes së Dytë nuk ndahet dot nga rekordi i saj i errët. Thirrja e Bedri Pejanit për formimin e një divizioni SS çoi në krijimin e Divizionit SS "Skënderbeu" (maj 1944), i cili dokumentohet për persekutime — përfshirë arrestimin dhe deportimin e hebrenjve të Prizrenit e Prishtinës. Historiografia e Sanxhakut i atribuon strukturave të lidhura me Lidhjen masakrat e Bihorit ndaj popullsisë boshnjake. Këto fakte janë pjesë e regjistrit historik po aq sa aspiratat kombëtare — dhe një muze që i fsheh nuk është muze.

Dy leximet

Historiografia komuniste e pasluftës e dënoi Lidhjen tërësisht si "organizatë kuislinge", dhe mbi atë etiketë u ndërtuan dekada gjyqesh e ekzekutimesh. Pas viteve '90, një pjesë e historiografisë shqiptare e rilexoi si organizatë të vetëmbrojtjes etnike që zgjodhi të keqen më të vogël në një luftë ku asnjë fuqi nuk e njihte çështjen shqiptare. Leximi serioz sot i mban të dyja të vërtetat bashkë: aspirata ishte reale, bashkëpunimi ishte real, dhe krimet e dokumentuara nuk shlyhen nga qëllimi.

Fundi

Me tërheqjen gjermane në vjeshtë 1944 dhe hyrjen e forcave partizane, Lidhja u shpërbë. Krerët e saj u ekzekutuan, përfunduan në burgje ose ikën në mërgim — Xhafer Deva vdiq në SHBA më 1978. Kosova u rikthye nën Jugosllavi, dhe dekada e represionit që pasoi — nga Tivari te aksioni i armëve — e ktheu frikën themeluese të Lidhjes në profeci të vetëpërmbushur.