Gjakmarrja dhe pajtimi: e drejta e gjakut në Kanun

Pak institucione shqiptare janë keqkuptuar aq rëndë sa gjakmarrja. Për shekuj me radhë e paraqitur nga të huajt si dëshmi e një populli «primitiv që vret njëri-tjetrin për gjak», ajo në të vërtetë ishte diçka krejt tjetër: një mekanizëm juridik i rreptë i një shoqërie pa shtet, i rrethuar me kufij, procedurë dhe — vendimtare — me mjetet e veta të paqes. Aty ku nuk kishte gjykatë, polici a burg, malësia shqiptare i dha vetes një rend ku përgjigjja për gjakun e derdhur nuk ishte kaosi, por një sistem i koduar detyrimi dhe pajtimi. Kuptimi i tij kërkon që ta lexojmë jo si turp, po si të drejtë zakonore.

Pse ka rëndësi

• Gjakmarrja nuk ishte kaos por e drejtë zakonore e një shoqërie pa shtet: Kanuni i Lekë Dukagjinit, i mbledhur nga Shtjefën Gjeçovi dhe i botuar më 1933 në Shkodër, i kushton gjakut një libër të tërë — Librin e dhjetë.
• Parimi bazë ishte «koka për kokë»: një jetë përgjigjej me një jetë, jo më shumë — një kufizim, jo thirrje për masakër. Gruaja, fëmija, prifti dhe mysafiri nën besën e shtëpisë nuk «binin në gjak».
• Mjetet e paqes ishin ndërtuar brenda vetë kodit: besa e shkurtër e ditës së varrimit dhe besa e gjatë e rinovueshme e lironin njeriun «në gjak» për të punuar arën a për të dalë në treg.

Gjakmarrja rrjedh nga një logjikë e nderit. Në shoqërinë fisnore të malësisë, vrasja e një njeriu nuk ishte thjesht humbje jete — ishte një plagë në nderin (nderin) e shtëpisë, dhe nderi, në mungesë të çdo autoriteti tjetër, ishte vetë kapitali që mbante gjallë një familje mes fiseve. Kodi kërkonte që ajo plagë të «lahej». Por mënyra se si lahej nuk ishte e lirë: ajo i nënshtrohej rregullave më të imëta të Kanunit.

Libri i dhjetë: Kanuni i gjakut

Kur Shtjefën Gjeçovi e mblodhi Kanunin e Lekë Dukagjinit nga gojëdhëna e Mirditës e krahinave përreth — vepër që u botua pas vrasjes së tij (1929) më 1933 në Shkodër — gjaku zinte një libër të tërë: Librin e dhjetë. Kodi i plotë numëronte 12 libra, 500 nene e thuajse pesë mijë paragrafë; fakti që gjaku meritonte një kapitull të vetin tregon se malësorët e trajtonin si degë të mirëfilltë të së drejtës, jo si shpërthim pasioni.

Parimi bazë ishte koka për kokë: një jetë përgjigjej me një jetë, jo më shumë. Kjo nuk ishte thirrje për masakër, po një kufizim — përgjigjja duhej të ishte e barabartë me fyerjen. Vetë vrasësi mbante gjakun; përgjegjësia ishte parimisht individuale, edhe pse në praktikë mund të shtrihej te meshkujt e shtëpisë. Mbi të gjitha, kodi vendoste kufij të prerë se kush nuk mund të preket: gruaja «nuk binte në gjak» — gjaku s'shkon në grue — as fëmija, as prifti, as mysafiri nën besën e shtëpisë. Kush e cenonte këtë rend nuk merrte hak: bënte turp, dhe turpi para kuvendit ishte dënimi më i rëndë që njihte malësia.

Besa: armëpushimi brenda vetë kodit

Ajo që e dallon Kanunin nga vendetta e paftuar është se mjetet e ndaljes ishin ndërtuar brenda tij. Menjëherë pas një vrasjeje, kodi njihte një besë të shkurtër — armëpushimin e ditës — që i jepte familjes së vrasësit kohë të varroste të vdekurin pa u ndjekur. Pastaj shtëpia e dëmtuar mund të jepte një besë më të gjatë, të matur në ditë a javë dhe të rinovueshme, që e lironte njeriun «në gjak» nga vetëmbyllja për të punuar arën a për të dalë në treg. Besa nuk ishte dobësi: ishte fjala më e shenjtë e malësisë, dhe shkelja e saj ishte më e ndyrë se vetë vrasja.

Që besa të mos varej vetëm nga ndërgjegjja, ajo mbështetej me peng — një send a garanci lëndore që e bënte armëpushimin të detyrueshëm edhe materialisht. Kur besa mungonte, njeriu në gjak ngujohej: mbyllej brenda kullës prej guri, ndërsa gruaja e shtëpisë — e paprekshme nga kodi — dilte të punonte tokën. Kulla e ngujimit, me dritaret e saj të ngushta si frëngji, mbetet kujtesa arkitekturore e këtij rendi.

Pleqësia dhe falja e gjakut

Gjaku nuk lihej të rridhte pambarim. Mbi palët qëndronte pleqësia — këshilli i burrave të urtë që gjykonte sipas Kanunit — dhe ndërmjetësit, që shkonin derë më derë për të «ftohur» gjakun. Zgjidhja përfundimtare nuk ishte gjithmonë vdekja: kodi njihte edhe gjobën, shpagimin në pasuri, dhe mbi të gjitha faljen e gjakut. Pajtimi ishte akti më i lartë i nderit — më i lartë se hakmarrja vetë. I zhvilluar me ritual, ai mund të vuloste me bukë e kripë, me kumbari a vëllazëri gjaku mes shtëpive dikur armike. Ta falje gjakun nuk quhej dobësi; quhej burrëri e madhe, sepse kërkonte të mposhtje instinktin më të fortë njerëzor për hir të bashkësisë.

Shpifja dhe rimarrja e rrëfimit

Pikërisht kjo anë — pajtimi si kulm i kodit — u fshi nga rrëfimi i huaj. Në pranverën e vitit 1990, ndërsa policia e Millosheviçit vriste protestues shqiptarë në rrugët e Kosovës, propaganda e Beogradit e ktheu gjakmarrjen në armë: shqiptarët, thoshte ajo, ishin «një popull që ende vret njëri-tjetrin për gjak» dhe s'meritonte të drejta. Përgjigjja e këtij populli e përmbysi shpifjen në mënyrën më të pastër të mundshme. Nën Anton Çettën dhe një këshill intelektualësh, Lëvizja për Pajtimin e Gjaqeve fali brenda një viti 1.169 gjaqe e mbi 2.500 grindje; më 1 maj 1990, në fushën e Verrave të Llukës, rreth gjysmë milioni njerëz u mblodhën jo për të marrë hak, po për ta falur. I njëjti kod që bota e paraqiste si etje për gjak kishte brenda vetes mekanizmin e faljes më të madhe civile të Ballkanit modern.

Trashëgimia e sotme

Gjakmarrja që rishfaqet herë-herë në veri të Shqipërisë pas rënies së komunizmit — kur shteti u tërhoq sërish dhe familje të tëra u mbyllën në shtëpi — nuk është Kanuni. Është guaska e tij pa përmbajtjen: emri i gjakut i shkëputur nga besa, nga pleqësia, nga kufijtë që dikur e mbanin. Kanuni i mirëfilltë e ndëshkonte atë që vriste gruan a fëmijën; e shpallte faljen si aktin më të lartë. Prandaj kujtesa e drejtë e gjakmarrjes nuk është as lavdërim i vrasjes, as turp i fshehur, por njohja e një populli që, pa shtet, ndërtoi një të drejtë me kufij — dhe që, kur iu desh të zgjidhte mes gjakut e bashkimit, zgjodhi faljen.