Kuvendi i Bujanit: bashkimi me Shqipërinë që u premtua dhe u mohua, 1943–1944

Në ditët e fundit të vitit 1943, ndërsa Lufta e Dytë Botërore po lëkundej ende mbi Ballkan, dyzet e nëntë delegatë u mblodhën në një kullë guri të Malësisë së Gjakovës për t'i dhënë përgjigje pyetjes që kishte qëndruar pezull për një brez: cilit shtet do t'i takonte Kosova pas luftës. Përgjigjja e tyre — e votuar, e shkruar dhe e nënshkruar në shqip — ishte e prerë: bashkim me Shqipërinë. Kuvendi i Bujanit mbetet një nga dokumentet më të pastra të vullnetit kolektiv shqiptar në shekullin XX, dhe njëkohësisht dëshmia më e hidhur se sa lehtë mund të shkelet një premtim.

Pas Jajces: një çështje e lënë hapur

Në Kuvendin e Dytë të AVNOJ-it, mbajtur në Jajce më 29–30 nëntor 1943, partizanët jugosllavë hodhën themelet e federatës së ardhshme. Por statusi i Kosovës mbeti i papërcaktuar. Këshilli Nacionalçlirimtar për Kosovën dhe Rrafshin e Dukagjinit vendosi ta trajtonte çështjen drejtpërdrejt, në një konferencë të vetën, larg qendrave të vendimmarrjes serbe e malazeze — në një fshat kufitar ku ushtria e Serbisë nuk kishte fjalë.

Tri ditë në kullën e Sali Manit

Konferenca u mbajt nga 31 dhjetori 1943 deri më 2 janar 1944, në kullën e Sali Manit, bajraktarit të Krasniqes, në fshatin Bujan të Malësisë së Gjakovës (sot rrethi i Tropojës). Ndërtesa ndodhej pranë shtabit të Këshillit Nacionalçlirimtar për Kosovën dhe Rrafshin e Dukagjinit. Punimet i hapi Xhevdet Doda mbrëmjen e 31 dhjetorit, dhe morën pjesë 49 delegatë që përfaqësonin krahinat dhe shtresat e ndryshme të Kosovës.

Konferenca zgjodhi një kryesi prej nëntë vetësh: Mehmet Hoxha, ish-prefekt i Elbasanit, kryetar; Rifat Berisha dhe Pavle Joviçeviq, nënkryetarë; dhe si anëtarë Fadil Hoxha, Xheladin Hana, Hajdar Dushi, Zekeria Rexha, Milan Zeçari e Xhevdet Doda. Përbërja — shqiptarë myslimanë e katolikë krah malazezësh — ishte vetë një deklaratë: bashkimi kërkohej përmes luftës së përbashkët, jo kundër fqinjëve, por bashkë me ta.

Rezoluta: «dëshiron të bashkohet me Shqipërinë»

Zemra e dokumentit ishte një fjali që nuk linte vend për interpretime. Sipas tekstit të rezolutës, «Kosova dhe Rrafshi i Dukagjinit është një krahinë e banuar në shumicë nga populli shqiptar, i cili si gjithmonë, ashtu edhe sot, dëshiron të bashkohet me Shqipërinë». Rruga drejt këtij bashkimi, thuhej më tej, kalonte përmes luftës së përbashkët me popujt e tjerë të Jugosllavisë kundër fashizmit.

Rezoluta e mbështeste kërkesën në parimin e vetëvendosjes së popujve deri në shkëputje — një parim që delegatët e lidhnin shprehimisht me Kartën e Atlantikut dhe premtimet e Aleatëve. Ishte, në thelb, një kërkesë që fati i Kosovës të vendosej nga vetë banorët e saj, me votë, pas luftës.

Kundërshtimi i Beogradit

Premtimi nuk zgjati. Komiteti Qendror i Partisë Komuniste të Jugosllavisë e priti rezolutën me kundërshtim: sipas historianit Noel Malcolm, udhëheqja jugosllave e vlerësoi vendimin e Bujanit si të papajtueshëm me vijën e vendosur në Jajce dhe kërkoi që çështja e kufijve të mos ngrihej para fitores. Pas tërheqjes gjermane nga Ballkani, kur nevoja për mbështetjen shqiptare u pakësua, rezoluta u la mënjanë. Për të fituar popullaritet në Serbi, komunistët jugosllavë e braktisën atë tërësisht.

Prizreni 1945: mohimi

Mohimi u zyrtarizua shpejt. Në korrik 1945, nën administratë ushtarake, një kuvend i përfaqësuesve popullorë të Kosovës e Metohisë u mblodh në Prizren dhe miratoi një rezolutë për bashkimin e Kosovës me Serbinë federale. Në gusht 1945, mbledhja e tretë e AVNOJ-it e fiksoi statusin e Kosovës si territor autonom brenda Serbisë. Plebishiti i premtuar në Bujan nuk u mbajt kurrë.

Kujtesa: premtimi që s'u shua

Bujani u kthye në kujtesën kushtetuese të një vetëvendosjeje të mohuar. Rezoluta e tij u thirr sërish në demonstratat e vitit 1968, në lëvizjet e vitit 1981, në referendumin e fillimviteve '90 dhe në retorikën e brezave që çuan drejt vitit 1999. Vlera e saj nuk qëndron te fitorja — sepse bashkimi nuk erdhi — por te dëshmia: një akt i regjistruar i vullnetit kolektiv, në letër, në shqip, që as tërheqja e as heshtja zyrtare nuk mundën ta fshinin nga dokumenti. Kjo është dinjiteti i Bujanit, jo viktimizimi: një komb që e tha qartë çfarë donte, në kohën kur bota po e rivizatonte hartën.

Burimet

• Rezoluta e Bujanit (dokument parësor, 1944) — përkthim dhe komentar te Robert Elsie, albanianhistory.net.
• Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (mbi kontekstin e Jajces, kundërshtimin e PKJ-së dhe pasojat e vitit 1945).
• KOHA.net, «76 vjet nga Konferenca e Bujanit» (kryesia, delegatët, teksti i rezolutës).
• Ilir Kelmendi, Bujan Conference — Hope for the Realization of Historical Right on National Unification (SSRN).