Dhjetori 1990: katër ditët kur studentët e Tiranës thyen diktaturën

Diktatura më e mbyllur e Evropës nuk u rrëzua nga një ushtri, as nga një komplot brenda partisë. Ajo u ça nga rreth treqind studentë që dolën nga konviktet e Qytetit Studenti në Tiranë natën e 8 dhjetorit 1990, sepse u kishte ikur drita. Brenda katër ditësh, kërkesa kaloi nga llambat e dhomave te pluralizmi politik; brenda katër ditësh, shteti që kishte ndaluar fenë, pronën private dhe udhëtimin jashtë u detyrua të pranonte se mund të ekzistonte më shumë se një parti. Lëvizja Studentore e Dhjetorit është ngjarja themeluese e Shqipërisë së sotme — dhe, ndryshe nga shumica e kthesave të historisë sonë, e bërë nga njëzetvjeçarë pa armë.

Nata e 8 dhjetorit: drita që u shua

Kushtet në Qytetin Studenti ishin ato të një vendi që kishte rënë në gjunjë: konvikte të ftohta, ushqim i pamjaftueshëm, ndërprerje të vazhdueshme të energjisë. Rreth orës 20:30 të 8 dhjetorit, pas një defekti në rrjetin elektrik, korridoret mbetën në errësirë dhe protesta nisi si zhurmë — trokitje, brohoritje, këngë. Rreth orës 21:00, rreth 200–300 studentë dolën nga konviktet dhe u nisën drejt qendrës. Në krye të tyre u zgjodh Azem Hajdari, student i Fakultetit të Filozofi-Sociologjisë.

Policia dhe forcat e rendit ngritën bllokadën para se kolona të arrinte bulevardin. Rreth mesnatës, ministri i Punëve të Brendshme Hekuran Isai zbriti vetë te studentët; prej andej u dërgua një delegacion prej katërmbëdhjetë vetash te presidenti Ramiz Alia. Sipas kronologjisë së Observatorit të Kujtesës, delegacioni u kthye rreth orës 01:10 me premtimin se nuk do të përdorej forca — dhe gjeti në shesh rreth 2.000–2.500 vetë.

Premtimi zgjati njëzet minuta. Rreth orës 01:20 forcat e rendit u lëshuan mbi turmën. Të njëjtat kronologji flasin për rreth 60 të plagosur dhe rreth 20 të arrestuar gjatë natës dhe pasditës së nesërme — shifra të mbledhura nga dëshmitë e pjesëmarrësve, jo nga një regjistër zyrtar i kohës.

9 dhjetori: nga konvikti te sheshi

Të nesërmen lëvizja nuk u shpërnda; u organizua. Studentët shpallën bojkotin e mësimit dhe u mblodhën në sheshin e Qytetit Studenti, i cili që prej atyre ditëve mban emrin Sheshi i Demokracisë. Kolona u nis drejt ambasadës amerikane; numri i pjesëmarrësve, sipas dëshmive të mbledhura, arriti 5.000–6.000 vetë. Në orët e pasdites u ngrit një komision studentësh për të kërkuar lirimin e të arrestuarve; ndër pedagogët që u angazhuan në atë përpjekje ishte Sali Berisha, atëherë profesor i mjekësisë — emri i tij hyn në kronikën e dhjetorit pikërisht nga kjo derë.

Kërkesat, të papërpunuara natën e parë, morën formë: pluralizëm politik, liri fjale, shtyp i pavarur, heqja e dispozitave që e bënin partinë të vetmen forcë udhëheqëse.

10 dhjetori: ushtarët që nuk qëlluan

Dita e tretë ishte dita e provës. Sipas dëshmive të përsëritura të pjesëmarrësve, në Tiranë u sollën me kamionë nxënës të një shkolle ushtarake për të shpërndarë studentët — dhe ata refuzuan të vepronin. Një pjesë e tyre u gjykua më vonë ushtarakisht si "dezertorë". Shiu i rrëmbyer i asaj pasditeje hyri po ashtu në rrëfimet e të gjithëve: turma nuk u shpërnda. Dy komisione studentore vazhduan të negocionin, ndërsa bojkoti shtrihej fakultet pas fakulteti.

11 dhjetori: pluralizmi

Më 11 dhjetor u njoftua se presidenti do të priste një delegacion prej rreth tridhjetë vetash, të përzgjedhur fakultet për fakultet. Takimi u mbajt në mbrëmje. Rreth orës 20:00, televizioni shtetëror njoftoi pranimin e pluralizmit politik dhe ndryshime në Byronë Politike. Kur delegacioni u kthye në Qytetin Studenti rreth orës 21:00, lajmin e priti një turmë që e dinte se çfarë kishte fituar: e drejta për të themeluar një parti tjetër, e para pas dyzet e gjashtë vjetësh.

12 dhjetori: partia e parë

Të nesërmen, në ndërtesën 15 të Fakultetit të Shkencave të Natyrës, u hartuan dokumentet themeluese dhe, në një tubim të pasdites, u shpall Partia Demokratike e Shqipërisë. Sipas kronikave të ditës, akti u nënshkrua nga 365 vetë, prej të cilëve 194 studentë. Ishte partia e parë opozitare në Shqipëri që nga viti 1944 — dhe lindi, në kuptimin më të drejtpërdrejtë, brenda një fakulteti.

Kjo është edhe pika ku lëvizja studentore dhe politika partiake ndahen. Zhurma nuk e lexon dhjetorin si aktin e themelimit të një partie: e lexon si aktin e themelimit të një të drejte. Ç'bëri më pas secila parti me atë të drejtë është historia e tridhjetë e pesë viteve që pasuan, jo merita e katër netëve të dhjetorit.

Shkurt 1991: greva e urisë dhe shtatorja

Lëvizja nuk u shua me pluralizmin. Në shkurt 1991 studentët e rikthyen presionin me një grevë urie, të nisur më 18 shkurt, me një kërkesë simbolike dhe totale: t'i hiqej Universitetit të Tiranës emri i diktatorit, i vendosur mbi të më 1985. Pjesëmarrja u rrit nga më pak se njëqind veta në rreth 600–700 brenda dy ditësh.

Më 20 shkurt 1991, rreth orës 14:10, qytetarët rrëzuan shtatoren prej bronzi të Enver Hoxhës në Sheshin «Skënderbej» dhe e tërhoqën, të lidhur pas një automjeti "IFA", deri në Qytetin Studenti, ku greva vazhdonte. Në mbrëmje mbërriti dokumenti që hiqte emrin nga universiteti; greva u mbyll me lajmet e orës 20:00. Shqipëria e kishte rrëzuar diktatorin e vet fizikisht dhe emërisht brenda së njëjtës ditë.

Zgjedhjet e para pluraliste u mbajtën më 31 mars 1991. Rënia përfundimtare e sistemit erdhi një vit më vonë, në pranverën e 1992-shit.

Dhjetori i Tiranës dhe korriku i Prishtinës

Viti 1990 është i njëjti vit në të dyja anët e kufirit, dhe kjo rrallë lexohet së bashku. Pesë muaj para se studentët e Tiranës të dilnin nga konviktet, më 2 korrik 1990 deputetët shqiptarë të Kosovës shpallën para dyerve të mbyllura të Kuvendit Deklaratën Kushtetuese. Në Tiranë, një popull kërkonte lirinë nga shteti i vet; në Prishtinë, një popull kërkonte një shtet që t'i njihte lirinë. Dy lëvizje pa armë, në të njëjtin vit, nga e njëjta gjuhë — dhe të dyja të nisura nga auditorë e universitete, sepse aty ishte i vetmi vend ku një brez mund të mblidhej pa lejen e askujt.

Kujtesa

8 dhjetori kremtohet sot si Dita e Rinisë, festë zyrtare në Shqipëri. Kujtesa e saj mbahet gjallë nga arkivat e dëshmive — Lea Ypi e ka rrëfyer dhjetorin nga brenda një familjeje që e priti me ankth, jo me brohoritje, dhe pikërisht ky ndryshim këndvështrimi e shpëton ngjarjen nga bronzi. Shumë prej protagonistëve u bënë politikanë; disa u harruan; Azem Hajdari u vra më 1998, në një vend që tashmë kishte kaluar nëpër krizën e 1997-ës.

Pse ka rëndësi

Regjimi shqiptar ishte ndërtuar mbi bindjen se shqiptari nuk e kërkon vetë lirinë — se atë duhet t'ia japë dikush, ose ta ruajë dikush për të. Dhjetori 1990 e përgënjeshtroi këtë përfundimisht: liria erdhi nga brenda, nga institucioni që vetë regjimi kishte ngritur për të prodhuar kuadrot e tij. Universiteti i Tiranës ishte vepër e diktaturës; ai e rrëzoi diktaturën. Kjo është arsyeja pse katër netë dhjetori, pa asnjë të shtënë nga ana e studentëve, peshojnë më shumë se dekada dekretesh — dhe pse çdo brez pas tyre e ka matur veten me atë masë.