Universiteti Politeknik i Tiranës: nga arsimi i lartë i parë te protesta e 2018-s

Arsimi i lartë shqiptar nuk nisi me një universitet. Nisi me një shkollë inxhinierie. Në vitin akademik 1951, në Tiranë u hap Instituti i Lartë Politeknik — sipas historikut zyrtar të vetë institucionit, «zanafilla e arsimit të lartë në Shqipëri». Gjashtë vjet më vonë ai u shkri në Universitetin Shtetëror të Tiranës; dyzet vjet më vonë u shkëput sërish, si Universiteti Politeknik i Tiranës. Ndërmjet dy datave qëndron e gjithë historia e një shteti që deshi inxhinierë përpara se të donte qytetarë — dhe që i gjeti të dy te i njëjti kampus.

1951: tri degë dhe një trup pedagogësh të huaj

Instituti i Lartë Politeknik nisi me tri drejtime: ndërtim, mekanikë dhe elektrike. Rektori i parë ishte prof. Zija Këlliçi. Stafi akademik, sipas historikut të institucionit, përbëhej fillimisht nga pedagogë rusë dhe asistentë shqiptarë të diplomuar në fakultete inxhinierike, kryesisht në vendet e Evropës Lindore — dëshmi e drejtpërdrejtë se Shqipëria e vitit 1951 ende nuk kishte një brez të vetin që të mund t'ua jepte diturinë të tjerëve.

Kjo është e njëjta boshllëk që ka strukturuar gjithë historinë institucionale shqiptare: një komb që i ndërtoi institucionet e veta të dijes vonë dhe nën mbikëqyrje. Në anën tjetër të kufirit, Instituti Albanologjik i Prishtinës u themelua më 1953 dhe u mbyll me dhunë dy vjet më pas. Në Tiranë, çatia u ngrit — por e ngriti pushteti, dhe për vete.

1957: gjashtë institute bëhen një universitet

Në verë të vitit 1957 institutet e larta ekzistuese u bashkuan në një institucion të vetëm, Universiteti Shtetëror i Tiranës, me një fakultet inxhinierie që mbante brenda katër degë: mekanike, elektrike, ndërtimi dhe gjeologji. Historiku zyrtar i UPT-së e lidh shkrirjen me dekretin nr. 2476, 3 qershor 1957, dhe përurimin me 16 shtatorin 1957; burime të tjera institucionale e datojnë aktin te vendimi nr. 207 i 30 majit dhe përurimin më 15 shtator. Mospërputhja është e vogël dhe e zakonshme për aktet e asaj periudhe — e shënojmë si të tillë dhe nuk zgjedhim njërën si të vërtetën e vetme.

Ajo që nuk është e diskutueshme është pasoja: politekniku pushoi së qeni institucion më vete dhe u bë një fakultet brenda universitetit të shtetit. Do të rrinte ashtu tridhjetë e katër vjet.

Inxhinierët e një ekonomie të mbyllur

Fakulteti i inxhinierisë ishte instrumenti teknik i një ekonomie që kishte vendosur të mos varej nga askush. Në vitin 1971 programet e inxhinierisë u ristrukturuan me profile të specializuara, të përshtatura me kërkesat e industrisë së kohës — një riorganizim që tregon qartë se kush e porosiste kurrikulën. Gjeologjia dhe miniera nuk ishin degë prestigji akademik; ishin dega që furnizonte kromin, bakrin dhe naftën mbi të cilat mbahej autarkia.

Kjo është pjesa e historisë që kërkon një lexim të dyfishtë. Regjimi i ndërtoi këto katedra për të prodhuar kuadro të bindura, dhe pjesërisht ia arriti. Por një shkollë inxhinierie prodhon edhe diçka që nuk mund ta porosisësh: njerëz të stërvitur të llogarisin, të matin dhe të mos i besojnë një pretendimi që nuk mbyllet numerikisht. Brezi që doli nga këto salla do ta përdorte pikërisht atë zakon kundër atij që e kishte financuar.

15 korrik 1991: shkëputja

Universiteti Politeknik i Tiranës u krijua me VKM nr. 215, datë 15.7.1991, «Për riorganizimin e Universitetit të Tiranës», me katër fakultete të riorganizuara sipas degëve ekzistuese: Inxhinieri Mekanike, Inxhinieri Elektrike, Inxhinieri Ndërtimi, dhe Gjeologji-Miniera.

Data nuk është neutrale. Shtatë muaj para saj, në dhjetor 1990, Lëvizja Studentore kishte nisur nga konviktet e Qytetit Studenti dhe kishte detyruar pranimin e pluralizmit; në shkurt 1991 greva e urisë kishte hequr emrin e diktatorit nga universiteti. Riorganizimi i korrikut 1991 është fëmijë i atij dimri: monoliti universitar i regjimit u nda, dhe një nga copëzat e tij mori emrin me të cilin kishte nisur gjithçka më 1951. Politekniku nuk u themelua atë verë — u rikthye.

Pas 2005: shtatë fakultete dhe një arkitekturë e re

Zbatimi i Procesit të Bolonjës më 2005 riorganizoi studimet në cikle bachelor e master. Më 2007 u krijuan dy fakultete të reja — Teknologji Informacioni dhe Inxhinieri Matematike e Inxhinieri Fizike — bashkë me dy institute kërkimore (INEUM dhe INGJSH). Më 2013 u hap si njësi më vete Fakulteti i Arkitekturës dhe Urbanistikës. Sot institucioni numëron shtatë fakultete dhe, sipas të dhënave të veta, bashkëpunon me mbi 50 universitete të huaja në 28 vende.

Fakulteti i fundit i shtuar do të ishte, pesë vjet më pas, i pari që do të dilte në rrugë.

Dhjetor 2018: tarifa që u kthye në lëvizje

Në fillim të dhjetorit 2018 hyri në zbatim një vendim qeveritar që u ngarkonte studentëve të universiteteve publike një pagesë për çdo kredit të një provimi të mbartur në sesionin e dytë — rreth 670 lekë për kredit, sipas raportimeve të kohës, çka për një lëndë të vetme mund të shkonte deri në rreth 30 euro. Studentët e Fakultetit të Arkitekturës dhe Urbanistikës të Politeknikut ishin të parët që bojkotuan orët dhe hyrjen në fakultet, më 4–5 dhjetor 2018 (data e saktë e ditës së parë ndryshon sipas burimit).

Brenda njëzet e katër orësh vendimi kishte dalë nga muret e një fakulteti. Më 5–6 dhjetor protesta u zhvendos te Ministria e Arsimit me studentë nga të gjitha fakultetet; ministrja e Arsimit Lindita Nikolla njoftoi heqjen e tarifës për provimet e mbartura. Studentët nuk u shpërndanë: kërkesat u zgjeruan te ulja e tarifave të studimit në përgjithësi, kushtet e konvikteve dhe përfaqësimi real i studentëve në vendimmarrjen universitare. Bojkoti i mësimit vazhdoi javë me radhë. Më 11 janar 2019 policia hoqi me forcë barrikadat në Fakultetin e Drejtësisë dhe atë të Ekonomisë; lëvizja u mbyll përfundimisht më 11 shkurt 2019, kur u hapën barrikadat e fundit.

Dy dhjetorë, i njëjti kampus

Protesta e parë masive e vitit 2018 ra më 8 dhjetor — Dita e Rinisë, festë që Shqipëria e mban pikërisht për 8 dhjetorin e vitit 1990. Njëzet e tetë vjet ndanin dy grumbullimet; ndanin gjithashtu një diktaturë nga një demokraci. Dhe prapëseprapë të dyja nisën nga i njëjti kampus, me të njëjtin refuzim elementar: një vendim që i prek dhe për të cilin nuk u pyetën.

Zhurma nuk e lexon këtë si përsëritje historie, sepse nuk është: më 1990 studentët kërkonin të drejtën për të pasur zë; më 2018 ata kishin një shtet që e njihte atë të drejtë dhe kërkonin që ai ta ushtronte. Ndryshimi mes dy kërkesave është pikërisht ajo që fitoi brezi i parë. Vlen po ashtu të shënohet se lëvizja e 2018-s refuzoi vazhdimisht të kalonte nën një flamur partiak — e njëjta gjë që brezi i 1990-s e ruajti vetëm pjesërisht.

Pse ka rëndësi

Universiteti Politeknik i Tiranës është institucioni ku shteti shqiptar mësoi të ndërtonte: urat, tunelet, rrjetin elektrik, minierat, dhe pastaj kodin. Është njëkohësisht një dëshmi se çfarë ndodh kur një pushtet i jep një brezi mjetet për të menduar në mënyrë sistematike dhe pastaj i kërkon të mos i përdorë ato mbi vetë pushtetin. Nga instituti i tri degëve me pedagogë të huaj më 1951, te shtatë fakultetet e sotme, historia e tij është historia e kalimit të një kombi nga dija e huazuar te dija e vet — dhe e zbulimit, dy herë brenda tridhjetë vjetësh, se dija e vet nuk qëndron kurrë e heshtur.