Azem Hajdari: udhëheqësi i dhjetorit 1990 dhe vrasja që tronditi shtetin

Më 12 shtator 1998, rreth orës 21:15, deputeti Azem Hajdari doli nga selia e Partisë Demokratike në Tiranë bashkë me dy truprojat e tij dhe u qëllua me armë zjarri. Ai dhe truproja Besim Çera vdiqën po atë natë në spital; truproja tjetër mbeti i plagosur rëndë. Tetë vjet më parë, në dhjetor 1990, i njëjti njeri — atëherë student i filozofisë, njëzet e shtatë vjeç — kishte qenë zëri që doli përpara turmës në Qytetin Studenti dhe kërkoi atë që askush nuk e kishte kërkuar me zë të lartë prej dyzet e gjashtë vjetësh: partitë. Midis këtyre dy datave qëndron e gjithë historia e tranzicionit shqiptar — dhe një pyetje që as gjykatat, as politika nuk arritën ta mbyllin bindshëm për të gjithë.

Nga Tropoja në amfiteatrat e Tiranës

Azem Hajdari lindi më 11 mars 1963 në Bajram Curri, qytetin e Tropojës që mban emrin e prijësit kaçak të viteve 1920. Shkollën e mesme e kreu në vendlindje dhe erdhi student në Tiranë, në degën e filozofisë të Universitetit të Tiranës — atëherë ende «Universiteti Enver Hoxha». Studimet e larta i mbylli me diplomë në filozofi më 1993 dhe një të dytë në drejtësi më 1995, pra vite pasi ishte bërë figurë publike: dhjetori 1990 e gjeti në mes të kursit, jo në fund të tij.

Ky detaj nuk është biografik veç për hir të rendit. Ai shpjegon pse lëvizja e dhjetorit lindi aty ku lindi: në konviktet e kampusit, ku disa mijëra të rinj nga të gjitha rrethet e vendit flinin katër vetë në dhomë dhe hanin në të njëjtën mensë. Regjimi e kishte ndërtuar Qytetin Studenti si instrument mbikëqyrjeje dhe pa e kuptuar kishte ndërtuar instrumentin e vetëm të mbledhjes që i mbetej një shoqërie pa shoqëri civile.

Dhjetori 1990: katër ditë dhe një komision

Nga 8 deri më 11 dhjetor 1990, protesta që nisi për kushtet e konvikteve u kthye brenda pak orësh në kërkesë politike. Hajdari doli si udhëheqës i Lëvizjes Studentore të Dhjetorit 1990 dhe ishte ai që e formuloi para masës kërkesën për pluralizëm partiak. Më 12 dhjetor 1990, në sallën 5 të fakultetit, u themelua Partia Demokratike e Shqipërisë, partia e parë opozitare pas 1944-s; Hajdari u zgjodh kryetar i komisionit nismëtar — detyrë që e mbajti deri në shkurt 1991 — dhe partia u legalizua nga shteti më 19 dhjetor.

Dy muaj më vonë kampusi e provoi metodën e dytë. Më 18–20 shkurt 1991 studentët nisën grevën e urisë për t'i hequr universitetit emrin e diktatorit; më 20 shkurt shtatorja e Enver Hoxhës ra në Sheshin «Skënderbej». Kërcënimet ndaj Hajdarit nisën po ato javë: më 22 mars 1991 ai mori një pako me kokë gjeli të prerë dhe një letër të shkruar me gjak — «Azem Hajdari, je dënuar me vdekje».

Deputeti: 1991–1998

Hajdari u zgjodh deputet më 1991 dhe mbeti i tillë pa ndërprerje deri në vdekje, duke drejtuar ndër të tjera Komisionin e Mbrojtjes të Kuvendit. Vitet e tij parlamentare përkojnë me periudhën më të dhunshme të tranzicionit: shembjen e skemave piramidale dhe krizën e vitit 1997, kur shteti shqiptar humbi kontrollin mbi arsenalet e veta dhe mbi një pjesë të territorit. Në atë klimë, kufiri midis kundërshtimit politik dhe armës u hollua deri në zhdukje — dhe u zhduk fizikisht brenda vetë ndërtesës së Kuvendit.

18 shtator 1997: të shtënat brenda parlamentit

Më 18 shtator 1997, gjatë një debati për politikën fiskale, deputeti socialist Gafur Mazreku nxori pistoletën në korridoret e Kuvendit dhe qëlloi Hajdarin pesë herë. Hajdari mbijetoi. Mazreku pretendoi se kishte vepruar pasi ishte fyer dhe goditur; Hajdari e cilësoi atentatin politik. Më 17 dhjetor 1997 gjykata e dënoi Mazrekun me njëmbëdhjetë vjet burg për tentativë vrasjeje.

Është një fakt që meriton të qëndrojë i zhveshur nga çdo koment partiak: në Shqipërinë e vitit 1997 një deputet qëlloi një deputet tjetër brenda selisë së sovranitetit popullor, dhe institucioni nuk u shemb as atë ditë, as ditën tjetër. Ai vazhdoi të mblidhej. Kjo tregon njëkohësisht sa i brishtë ishte rendi dhe sa e vendosur ishte klasa politike ta mbante fasadën në këmbë.

12 shtator 1998, ora 21:15

Faktet e natës së vrasjes janë të fiksuara në një burim që nuk i përket asnjë kampi shqiptar: aktgjykimin e Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut në çështjen Mulosmani kundër Shqipërisë. Sipas tij, më 12 shtator 1998 rreth orës 21:15 Hajdari dhe truprojat e tij u qëlluan teksa dilnin nga selia e Partisë Demokratike në Tiranë; Hajdari dhe truproja Besim Çera vdiqën po atë ditë në spital, ndërsa truproja i dytë mbeti i plagosur rëndë.

Po aq i dokumentuar është edhe reagimi. Menjëherë pas atentatit, kryetari i atëhershëm i PD-së Sali Berisha doli në transmetim duke e akuzuar me emër personin që më vonë do të dënohej, dhe komunikata zyrtare e partisë e lëshuar në orën 23:00 të së njëjtës mbrëmje pohonte se vrasësi ishte identifikuar. Emri publik erdhi, pra, brenda dy orësh — para se çdo ekspertizë balistike të ishte kryer. Kushdo qoftë përfundimi i drejtësisë, kjo radhë e ngjarjeve mbetet një fakt i regjistruar nga një gjykatë ndërkombëtare, dhe një mësim mbi mënyrën se si prodhohet e vërteta publike në një shtet ku institucionet nuk besohen.

Kryengritja e shtatorit dhe procesi që zgjati pesëmbëdhjetë vjet

Vrasja e hodhi vendin në kaos brenda njëzet e katër orësh. Më 13 shtator 1998 protestuesit sulmuan ndërtesën e Kryeministrisë. Dhuna u përsërit gjatë varrimit të deputetit: sipas përshkrimit të GJEDNJ-së pasoi një kryengritje e përgjithshme, gjatë së cilës grupe të armatosura pushtuan selinë e Radiotelevizionit Shtetëror, Kuvendin dhe ndërtesa të tjera kryesore. Asambleja Parlamentare e Këshillit të Evropës e dënoi ashpër dhunën politike që pasoi vrasjen me Rekomandimin nr. 1386 (1998). Kryeministri Fatos Nano dha dorëheqjen më 28 shtator 1998 dhe u zëvendësua po atë ditë nga Pandeli Majko.

Procesi penal iu desh pesëmbëdhjetë vjet për t'u mbyllur në të gjitha shkallët. Më 29 prill 2002 Gjykata e Rrethit të Tiranës shpalli aktgjykimin: Jaho Mulosmani — në kohën e ngjarjes shef i rendit publik në komisariatin e policisë së Bajram Currit — u shpall fajtor për vrasjen e Hajdarit dhe të Çerës e për tentativë vrasjeje ndaj truprojës së dytë, dhe u dënua me burgim të përjetshëm. Gjykata e rikualifikoi veprën: motivi i provuar, sipas saj, ishte hakmarrja dhe jo cilësia e viktimës si deputet — pra vrasje me rrethana rënduese, jo atentat kundër funksionit shtetëror. Gjykata e Apelit e la në fuqi vendimin më 9 korrik 2002, Gjykata e Lartë më 14 shkurt 2003 dhe Gjykata Kushtetuese më 9 korrik 2003. Më 8 tetor 2013, GJEDNJ-ja vendosi njëzëri se nuk kishte pasur shkelje të nenit 6 të Konventës — pra se procesi, me gjithë të metat e pretenduara, kishte qenë i drejtë sipas standardit evropian.

Shteti shqiptar e nderoi pas vdekjes: Qytetar Nderi i Tiranës më 2 tetor 1998, dekorata «Nderi i Kombit» më 2002 dhe urdhri «Gjergj Kastrioti Skënderbeu» më 2007. Shtatorja e tij qëndron sot në Qytetin Studenti, në të njëjtin kampus ku e nisi.

Nyja dhe rrjeti

Historia shqiptare e prodhon rregullisht një figurë të caktuar: individin që del përpara kur institucionet mungojnë, sepse rrjeti — bashkësia, konvikti, fisi, shoqëria — ka nevojë për një zë dhe nuk ka një procedurë. Hajdari ishte pikërisht kjo në dhjetor 1990: një student pa asnjë titull, pa asnjë mandat formal, që foli në emër të disa mijëra vetëve sepse askush tjetër nuk mundej. Kjo është forca e një rrjeti pa shtet — dhe njëkohësisht dobësia e tij vdekjeprurëse. Një rrjet i tillë i ngre nyjet e veta shpejt, por nuk ka si t'i mbrojë: ai që flet i pari mban mbi vete gjithë rrezikun që një institucion do ta shpërndante.

Nga viti 1991 deri më 1998 Hajdarit iu desh të jetonte tetë vjet nën kërcënim — një letër me gjak, pesë plumba brenda parlamentit, pastaj plumbat e fundit para derës së partisë së tij. Në asnjë prej tri rasteve përgjigja e parë nuk ishte hetimi; ishte akuza. Kjo është arsyeja pse ekspozita e tij nuk mbaron me një verdikt politik. Verdikti gjyqësor ekziston, është përfundimtar dhe është konfirmuar në Strasburg. Ajo që nuk u ndërtua kurrë është besimi që i bën verdiktet të mjaftueshme — dhe ky mangësi, jo emri i vrasësit, është plaga që dhjetori 1990 e trashëgoi tek e sotmja.

Shënim mbi burimet. Faktet e natës së 12 shtatorit 1998, reagimi publik brenda dy orësh, rrjedha e kryengritjes dhe të gjitha datat e procesit gjyqësor (29 prill 2002, 9 korrik 2002, 14 shkurt 2003, 9 korrik 2003, 8 tetor 2013) janë marrë nga aktgjykimi i GJEDNJ-së në çështjen Mulosmani kundër Shqipërisë (nr. 29864/03) — burim i palëve të treta dhe jo shqiptar. Bilanci njerëzor i trazirave të shtatorit 1998 raportohet me shifra që ndryshojnë ndjeshëm sipas burimit dhe për këtë arsye nuk citohet asnjë numër këtu. Kjo faqe nuk merr qëndrim mbi polemikën partiake nëse vrasja ishte «krim shtetëror» apo hakmarrje krahinore: paraqitet vetëm ajo që gjykatat kanë vërtetuar dhe ajo që mbetet e kontestuar.

Burimet: Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut, Haxhia dhe Mulosmani kundër Shqipërisë (aplikimi nr. 29864/03), aktgjykim i 8 tetorit 2013, §§ 6–13, 74–94; Asambleja Parlamentare e Këshillit të Evropës, Rekomandimi nr. 1386 (1998) mbi situatën në Shqipëri; Wikipedia shqip, «Azem Hajdari» (të dhënat biografike: datëlindja, diplomat, dekoratat); Miranda Vickers, The Albanians: A Modern History (për dhjetorin 1990 dhe krizën e 1997-ës); dokumentacioni i themelimit të Partisë Demokratike, 12–19 dhjetor 1990.