Greva e urisë, 18–20 shkurt 1991

Më 18 shkurt 1991, qindra studentë e pedagogë të Universitetit të Tiranës u mbyllën në ambientet e Qytetit Studenti dhe nisën grevë urie. Kërkesa e tyre nuk ishte as rrogë, as bursë, as kushte: ishte një emër. Universiteti mbante mbi ballë emrin e Enver Hoxhës, të vendosur aty më 1985, dhe studentët kërkuan që t'i hiqej. Dyzet e tetë orë më vonë, më 20 shkurt, shtatorja prej bronzi e diktatorit ra në Sheshin «Skënderbej». Kur institucionet nuk të lënë asnjë mjet tjetër, mjeti i fundit që të mbetet është trupi yt — dhe ky është pikërisht kodi që rrjeti shqiptar e kishte provuar dy vjet më parë, sy më sy, në galeritë e Stantërgut.

Çfarë ndodhi

Greva e urisë nuk nisi nga hiçi. Ajo ishte faza e dytë e Lëvizjes Studentore të Dhjetorit 1990, e cila kishte shembur monopolin njëpartiak dhe kishte hapur rrugën e pluralizmit. Në fillim të shkurtit 1991 studentët e Universitetit të Tiranës braktisën mësimin: kërkonin kushte të njerëzishme në konvikte, heqjen e lëndëve të detyrueshme të marksizëm-leninizmit dhe të historisë së partisë, dhe ndryshimin e emrit të universitetit. Bojkoti zgjati rreth dy javë pa asnjë përgjigje.

Më 17–18 shkurt lëvizja kaloi në grevë urie brenda klubit të Qytetit Studenti. Komunikata e Komisionit Organizativ të Lëvizjes Studentore, e datuar 18.2.91, e formulon kërkesën në një rresht: heqja e emrit të diktatorit nga universiteti si «kërkesë themelore e demokracisë» dhe ndreqja e «një vendimi të padrejtë të së kaluarës». Sipas komunikatës, në grevë u hodhën qindra studentë e pedagogë. Komisioni i grevës u përbë — sipas dokumentacionit të botuar më vonë — nga Arben Lika, Arian Manahasa, Blendi Gonxhja, Mesila Dode, Ndue Lugja, Ilir Dizdari dhe Ridvan Peshkëpia.

Qeveria e Adil Çarçanit nuk lëshoi. Ndërsa grevistët po dobësoheshin ditën e tretë, lajmi doli nga kampusi në qytet. Më 20 shkurt 1991, mijëra banorë të Tiranës dhe njerëz të ardhur nga rrethet mbushën Sheshin «Skënderbej» dhe rrëzuan monumentin prej bronzi të Enver Hoxhës; turma e tërhoqi zvarrë drejt Qytetit Studenti, atje ku greva e urisë vazhdonte ende. Statuja mbërriti te grevistët si përgjigjja që qeveria nuk e kishte dhënë me shkresë. Po atë ditë ministri i Arsimit, Skënder Gjinushi, pranoi publikisht se universiteti nuk do ta mbante më emrin e diktatorit — emër që u zhduk përfundimisht me riorganizimin e institucionit në 1991–92.

Më 22 shkurt 1991, dy ditë pas rënies së shtatores, qeveria e Çarçanit dha dorëheqjen; drejtimin e mori një kabinet i përkohshëm i kryesuar nga Fatos Nano. Pesë javë më vonë, më 31 mars 1991, Shqipëria votoi në zgjedhjet e para pluraliste të gjysmës së dytë të shekullit.

Pse ka rëndësi: dy greva urie, një kod

Në shkurt 1989, rreth 1.350 minatorë shqiptarë u mbyllën qindra metra nën tokë në Stantërg dhe refuzuan të hanin, që të mos hiqej autonomia e Kosovës: Greva e Trepçës. Në shkurt 1991, qindra studentë shqiptarë u mbyllën në një klub konvikti në Tiranë dhe refuzuan të hanin, që të hiqej emri i një diktatori. Dy shtete, dy sisteme, dy vite larg njëri-tjetrit — dhe e njëjta gjeometri: kur çdo institucion i mundshëm është i zaptuar, njerëzit e kthejnë trupin e vet në institucionin e fundit. Kjo nuk është rastësi biografike; është kodi i rrjetit shqiptar — besa si disiplinë kolektive, vetëorganizimi si mbijetesë — i zbatuar në dy skena të ndryshme të të njëjtit shekull.

Rëndësia e dytë është se kërkesa ishte simbolike me vetëdije. Studentët nuk kërkuan bukë; kërkuan një emër. Në një regjim që e kishte ndërtuar pushtetin mbi gjuhën — mbi tekstin e detyrueshëm, mbi bustin në shesh, mbi emrin mbi portë — heqja e emrit ishte goditja te vetë mekanizmi. Prandaj qeveria e mbajti aq gjatë: e dinte se emri nuk ishte dekor, por çelës.

E treta: greva u fitua pa armë. Midis 8 dhjetorit 1990 dhe 20 shkurtit 1991, ndryshimi më i madh i shekullit shqiptar u realizua me bojkot mësimi, me grevë urie dhe me një shesh të mbushur. Vija vazhdon më tej — të njëjtin muaj, në anën tjetër të kufirit, sistemi paralel i Kosovës po ndërtonte shkolla në shtëpi private me po atë logjikë: mos prit shtetin, ndërto nyjen.

Çfarë erdhi pas

Zgjedhjet e 31 marsit 1991 nuk e mbyllën tranzicionin — Partia e Punës i fitoi ato dhe pushteti ndërroi duar vetëm një vit më vonë. Harku i plotë i shembjes, nga dhjetori 1990 te pranvera 1992, është rrëfyer te Rënia e komunizmit shqiptar 1990–1991. Brezi që u ngrit në grevë urie do ta shihte demokracinë e vet të vihej sërish në provë të rëndë gjashtë vjet më vonë, gjatë krizës së 1997-ës. Por data e 20 shkurtit mbeti: dita kur një grup studentësh të uritur brenda një konvikti e detyroi një shtet totalitar t'ia heqë emrin themeluesit të vet nga porta e universitetit.

Shënim mbi burimet. Datat e mëdha — bojkoti i mësimit në fillim të shkurtit, komunikata e grevës e datuar 18 shkurt 1991, rrëzimi i shtatores më 20 shkurt, dorëheqja e qeverisë Çarçani më 22 shkurt dhe zgjedhjet e 31 marsit — janë të dokumentuara. Numri i grevistëve raportohet si «qindra studentë e pedagogë» në vetë komunikatën e Komisionit Organizativ; nuk ekziston një numërim zyrtar. Përbërja e komisionit të grevës është ashtu siç e ka botuar dokumentacioni i kohës. Kjo faqe nuk merret me polemikën e mëvonshme partiake mbi meritat e asaj dite.

Burimet: Shqiptarja.com, «Greva e urisë e 1991 — publikohet komunikata e Lëvizjes Studentore» (komunikata origjinale, 18.2.91); Muzeu i Memories, «February 20, 1991»; Balkan Insight, «Communist Legacy Still Haunts Albania, 25 Years On» (2016); Memorie.al, raportet e brendshme të 20 shkurtit 1991; Miranda Vickers, The Albanians: A Modern History.