2 Korriku 1990: eksodi i ambasadave të Tiranës

Më 2 korrik 1990, mijëra qytetarë të Tiranës — burra, gra, fëmijë — u drejtuan me vendosmëri drejt lagjes së ambasadave dhe hynë brenda oborreve diplomatike perëndimore. Ishte goditja e parë e fortë dhe e hapur ndaj regjimit komunist — jo një protestë rruge, por një akt i qartë braktisjeje: qëndrimi brenda territorit të huaj ishte forma e vetme e mundshme e daljes nga izolimi. Shqipëria nën regjimin komunist ishte vendi më i izoluar i Europës; kush tentonte arratisjen dënohej ose vritej në kufi. Këtë e dinin të gjithë. Dhe shkuan gjithsesi.

Çastin ndaj murit e ngriti në simbol Ylli Bodinaku. Ai çau me një kamion tip "Škoda" murin rrethues të ambasadës gjermane — një akt fizik që u bë metaforë e kohës. Muret ishin ngritur nga shteti komunist; u çanë nga një makinë e zakonshme dhe nga vendosmëria e njerëzve të zakonshëm. Ata që hynë nëpërmjet asaj hapjeje e dinin mirë se pas tyre nuk kishte më kthim.

Kushtet brenda oborreve ishin të ashpra. Në ambasadën gjermane u strehuan mbi tre mijë vetë; hapësirat mbusheshin ditë pas dite. Autoritetet shqiptare ndërprenë furnizimin me ujë, duke shpresuar se njerëzit do të dorëzoheshin. Por nuk u dorëzuan. Ishte korrik — vapë përvëluese — dhe familjeve me fëmijë u dha strehim brenda godinave; të tjerët kaluan më shumë se një javë ditë e netë në oborr, me pak ushqim dhe pa gjumë të mjaftueshëm. Brenda pak ditësh, mbi pesë mijë shqiptarë gjendeshin të strehuar në ambasadat e Gjermanisë, Italisë, Francës, Greqisë dhe vendeve të tjera.

Ambasadori gjerman Werner Daum dhe përfaqësues të tjerë perëndimorë nuk i larguan ata që kishin ardhur. Lejuan qytetarët e strehuar të qëndronin brenda në pritje të zgjidhjeve diplomatike. Ky vendim — teknikisht delikat, diplomatikisht i vendosur — e bëri jopraktike çdo ndërhyrje me forcë nga ana e shtetit shqiptar. Regjimi kishte mësuar të shtypte brenda kufijve të vet; nuk kishte instrument ndaj një ambasade të mbushur me qytetarë që bota perëndimore i shikonte. Kontrasti me çka ndodhte brenda sistemit — me kampet e punës si Spaçi, ku disidentët paguanin me vite vuajtjeje çdo shenjë të mendimit të pavarur — ishte i pashkruar, por i lexueshëm për çdo shqiptar.

Në ditën e parë të kësaj krize — më 2 korrik 1990 — edhe në Prishtinë ndodhi diçka historike: delegatët e Kuvendit të Kosovës shpallën Deklaratën Kushtetuese. Ishin dy botë shqiptare, të ndara nga izolimi dhe nga kufijtë e Jugosllavisë, që lëvizën në të njëjtën ditë drejt të njëjtit horizont: liria. Nuk kishte koordinim midis tyre — nuk mund të kishte. Ishte e njëjta ditë, të njëjtat dëshira, po ai presion kolektiv që ndërtohej prej dekadash brenda dy sistemeve të ndryshme shtypëse; dy rrjedha të të njëjtit lum, që nuk takohen nga planifikimi, por nga graviteti i historisë.

12 korriku: largimi dhe rruga drejt detit

Më 12 korrik autobusët hynë në ambasada. Refugjatët u nisën drejt Portit të Durrësit; prej andej anijet i çuan drejt brigjeve italiane, dhe më pas u shpërndanë në Gjermani, Francë e vende të tjera. Ai konvoj autobusësh nëpër rrugët e Tiranës — me njerëz që vëzhgonin nga ballkonet dhe trotuaret — ishte tabloja e parë publike e largimit të organizuar. Regjimi e lejoi pas zgjidhjes diplomatike; por nuk mund ta fshihte kuptimin e saj: një sistem që kishte premtuar një shoqëri të re po shihte mijëra njerëz të largoheshin, nën vëzhgimin e medias ndërkombëtare.

Ngjarja e 2 korrikut konsiderohet fillimi i “eksodit të madh”. Disa muaj më vonë, në dhjetor 1990, lëvizja studentore ndezi protestën e organizuar dhe hapi rrugën drejt shembjes së sistemit komunist — një fazë tjetër e krizës, por këtë herë nga brenda. Të dyja lëvizjet — largimi i asaj vere dhe revolti i dimrit — lidhen si veprime të së njëjtës esencë: braktisja e një sistemi që nuk dinte çfarë t'u ofronte atyre që mbetën. Diaspora që lindi nga ato vite do të ndërtonte, me kalimin e dhjetëvjeçarëve, lidhje të reja ekonomike, kulturore dhe politike mes Shqipërisë dhe botës — një rrjet i ri shqiptar, i ngritur jo nga shteti, por nga njerëzit që i kaluan ato oborre ambasadash me kaq pak në duar dhe me kaq shumë të lënë pas.