Shqiptarët në Maqedoninë e Veriut

Nuk ka Maqedoni pa shqiptarë, dhe kjo nuk është një britmë politike — është aritmetikë dhe gjeografi. Sipas regjistrimit të vitit 2021, shqiptarët përbëjnë rreth 446 mijë frymë, ose 24,3 për qind të popullsisë rezidente; po të llogaritet edhe diaspora e vetëregjistruar, shifra ngjitet drejt 29,5 për qind. Kushdo që e quan këtë "pakicë" në kuptimin e vogëlsisë, gabon: është një popull i tërë që jeton në trojet e veta, jo i ardhur, por i mbetur aty ku ka qenë gjithmonë.

Trojet: një hartë që Osmanllinjtë e njihnin më mirë se hartografët modernë

Shqiptarët e Maqedonisë janë të përqendruar në perëndim e veriperëndim — Tetova, Gostivari, Dibra, Struga, Kërçova, Kumanova dhe rrethina e Shkupit. Kjo shtrirje nuk është rastësi e shekullit njëzet; është trashëgimi e drejtpërdrejtë e administratës osmane. Pjesa veriperëndimore e Maqedonisë së sotme bënte pjesë në Vilajetin e Kosovës, qendra e të cilit u zhvendos në Shkup më 1888. Tetova ishte e orientuar nga lëvizja kombëtare shqiptare; Gostivari ishte qendër kazaje dhe një nga qytetet më të pasura të Maqedonisë vardare. Kufijtë që e ndanë këtë trup unik u vizatuan nga jashtë — në Londër më 1913 dhe më pas nga Jugosllavia — pa pyetur ata që i banonin trevat.

Ndarja kufitare i copëtoi shqiptarët në disa shtete, ashtu siç ndodhi me Luginën e Preshevës dhe me Kosovën. Por logjika ishte e njëjtë kudo: një popull i vetëm i shpërndarë me vizore nëpër kufij të rinj, i shndërruar brenda natës në "pakicë" në vendlindjen e vet.

Nën Jugosllavi: qytetari të dorës së dytë

Në Jugosllavinë socialiste, shqiptarët e Maqedonisë jetuan një status të dyfishtë padrejtësie. Nuk ishin "komb" konstitutiv si maqedonasit sllavë, por "kombësi" — kategori e ulët që i përjashtonte nga shumë e drejta. Demonstratat e shqiptarëve në vitet '60 e '80 për barazi dhe arsim në gjuhën amtare u shtypën. Pikërisht këtu, te arsimi, u zhvillua beteja më e ashpër simbolike e viteve nëntëdhjetë.

Më 1994, bashkësia shqiptare themeloi një universitet privat në Tetovë. Qeveria e shpalli antikushtetues. Në dhjetor 1994 policia bastisi godinën; kur universiteti rihapi dyert dy muaj më vonë, policia goditi sërish — shkatërroi pjesë të ndërtesës, konfiskoi pajisje dhe arrestoi udhëheqësit, mes tyre rektorin Fadil Sulejmani. Një shqiptar humbi jetën në përleshjet. Mesazhi i shtetit ishte i qartë: gjuha juaj nuk meritonte një universitet. Përgjigjja e shqiptarëve ishte po aq e qartë: do ta ngremë ne vetë, sepse shteti nuk na njeh.

Viti 2001: nga gurët te marrëveshja

Tensioni i grumbulluar shpërtheu më 2001. Ushtria Çlirimtare Kombëtare (UÇK-ja maqedonase), e formuar nga veteranë të Luftës së Kosovës dhe të Luginës së Preshevës, sulmoi forcat e sigurisë në fund të janarit. Kërkesat nuk ishin separatizëm — ishin të drejta gjuhësore, përfaqësim i barabartë politik dhe qasje në shërbimet publike. Konflikti la rreth 200 të vdekur dhe mijëra të shpërngulur. Por ndryshe nga Kosova, ai përfundoi me një tryezë e jo me një gjenocid.

Më 13 gusht 2001 u nënshkrua Marrëveshja Kornizë e Ohrit. Ajo e rikonfiguroi Maqedoninë si shtet qytetar e jo si shtet i një kombi të vetëm: ndaloi armiqësitë, parashikoi çarmatosjen vullnetare të UÇK-së, decentralizoi pushtetin dhe zgjeroi të drejtat e pakicave. UÇK-ja u shpërbë dhe u shndërrua në Bashkimin Demokratik për Integrim (BDI), partia më e madhe shqiptare e vendit. Ishte një kompromis, jo një fitore e plotë — por ishte njohja e parë institucionale se Maqedonia nuk u përkiste vetëm sllavëve.

Gjuha si fitore e ngadaltë

Pas Ohrit, shqipja u bë gjuhë zyrtare në njësitë ku shqiptarët kalonin pragun 20 për qind. Më 15 janar 2019 hyri në fuqi Ligji për Përdorimin e Gjuhëve, që e zgjeroi përdorimin e shqipes në nivel kombëtar — në administratë, shëndetësi, drejtësi e polici — pavarësisht refuzimit të presidentit Gjorge Ivanov për ta nënshkruar. Ligji u botua pas nënshkrimit nga kryeparlamentari Talat Xhaferi. Çdo hap u përball me kundërshtim, me ankesa kushtetuese, me frikën e sllavëve se "sovraniteti" rrezikohej. Por gjuha ngadalë po e merr vendin që i takon — jo si lëshim, por si e drejtë.

Çfarë mëson kjo histori

Historia e shqiptarëve të Maqedonisë është dëshmi se barazia nuk dhurohet — fitohet me universitete të ndërtuara në sfidë, me marrëveshje të nënshkruara pas konflikti, me ligje të nxjerra mbi refuzimin presidencial. Ata nuk kërkuan kurrë të rrëzonin shtetin; kërkuan ta bënin shtet të të gjithëve. Dhe ia dolën pjesërisht: Maqedonia e Veriut sot është, qoftë me ngurrim, shtet i dy popujve. Ende mbeten plagë — papunësia, ndarja arsimore, mosbesimi. Por ai popull prej gati një të trete, autokton e i palëkundur, e ka mësuar tashmë mësimin e vet: askush nuk do ta fshijë, sepse ai ishte aty para se të vizatohej kufiri.

Burimet:

• "Albanians in North Macedonia", Wikipedia (përmbledhje e të dhënave demografike dhe historike).
• "2021 North Macedonia census" — Enti Shtetëror i Statistikës; raportime nga Balkan Insight dhe Euronews Albania (mars 2022).
• "Ohrid Agreement (2001)" dhe "2001 insurgency in Macedonia", Wikipedia; Balkan Insight, "20 Years On, Armed Conflict's Legacy Endures in North Macedonia" (2021).
• "State University of Tetova" dhe ngjarjet e 1994–1995; UNHCR/Refworld, "The Albanian Question in Macedonia".
• RFE/RL, "Macedonia's Albanian-Language Bill Becomes Law"; European Western Balkans (janar 2019).
• "Kosovo Vilayet", Wikipedia — administrata osmane e trevave veriperëndimore.

— Redaksia ZHURMA